Vogelvrij

door: Toon Gerbrands

Deze column gaat over de topsportcoach die vaak vogelvrij wordt verklaard bij integriteitszaken en grensoverschrijdend gedrag in de topsport. Ter voorkoming van misverstanden is het goed om vooraf te stellen dat als er sprake is van aantoonbare misstanden deze moeten worden aangepakt. Daar kan geen enkele discussie over zijn. Maar op dit moment kan iedere sporter een coach beschuldigen van grensoverschrijdend gedrag of een onveilige werkomgeving, zonder dat er duidelijke spelregels zijn vastgelegd hoe hier mee om te gaan. Dan worden het wildwesttoestanden, met de coach in een vogelvrije positie. Dat vind ik een gevaarlijke tendens, het is hoog tijd om hier een maatschappelijke discussie over te starten.

In de afgelopen periode zijn er talloze publicaties geweest over sporters die een melding hebben gedaan of een klacht hebben ingediend. In sommige gevallen wellicht terecht,  maar daarnaast kunnen ook oneigenlijke en emotionele argumenten een rol spelen om een melding te doen, zoals: wraak, zich ontstemd voelen, zich benadeeld voelen, verlies van financiële steun of een status die een deuk heeft gekregen.

Aanleiding daarvoor kunnen de beslissingen zijn die elke coach moet maken om sporters buiten een selectie te laten. Soms omdat ze niet goed genoeg zijn en soms ook omdat ze niet voldoen aan andere normen in de topsport. Lang niet iedere sporter ook zal een klik hebben met de stijl van een coach. Daarnaast zal elke coach wel eens kwaad zijn in een kleedkamer. Op al deze punten zou je als sporter kritiek kunnen hebben. Maar waar ligt de grens als het gaat om grensoverschrijdend gedrag en een onveilig werkklimaat? Die grens is zwaar arbitrair.

Bovendien bleek de afgelopen tijd dat publicaties en geruchten over coaches direct worden gekwalificeerd als een veroordeling. Sommige media maken random keuzes in degenen die ze aan het woord laten. De reacties gaan vervolgens alle kanten op. Kennelijk geldt hier het omgekeerde principe van de rechtspraak: je bent schuldig tot je onschuld is bewezen. Daar komt nog eens bij dat de beschuldigingen en geruchten ook nog eens vaak tot in lengte der dagen op internet blijven staan. De impact hiervan is heftig.

Het grootste manco van dit alles is dat er met betrekking de positie van de coach geen goede definities zijn geformuleerd. Wanneer kan je spreken over topsport die grensverleggend is en wanneer is het grensoverschrijdend? Joop Alberda heeft daar onlangs een prachtige analyse van gemaakt. Mogen coaches de wetten van de topsport hanteren of gaan we topsport nu zien als breedtesport op hoog niveau met andere normatieve kaders? Iedereen voelt aan dat presteren en ambities nastreven gekoppeld is aan de grenzen zoeken. Maar welke spelregels gelden daar nu voor? Het is helder dat er nu geen duidelijke spelregels zijn in deze materie.

We kennen het Centrum Veilige Sport Nederland, maar dat richt zich vooral op de (vermeende) slachtoffers van (vermeend) grensoverschrijdend gedrag. We kennen het Instituut voor Sport Rechtspraak, maar vriend en vijand heeft kritiek op het functioneren van dit instituut. Voor de coaches is het in voorkomende gevallen niet goed geregeld. Analoog aan het functioneren van de reguliere rechtspraak roept het de nodige cruciale vragen. Wie vervult de rol als onomstreden rechter? Wie verricht de onderzoeken op welke wijze? Wie interpreteert cq. beoordeelt vervolgens de onderzoeksrapporten? Op basis van welke definities wordt er getoetst? Welke procedures worden er gevolgd? Welke sancties zijn er bij welke overtreding? Kunnen zaken ook verjaren? Bij welke organisatie kan een coach die beschuldigd wordt zich melden? Procedures rondom de meest grote misdaden worden met onze wetten strafrechtelijk geregeld. Coaches echter zijn vogelvrij. Het is dus hoog tijd om de spelregels te gaan bepalen.

Noorwegen is ons al vijftien jaar voor. Daar zijn - ook met betrekking tot de coaches - wel documenten met spelregels en procedures bedacht. In Nederland moeten 'schijnprofessionals' via onderzoeksbureaus en adviesbureaus met conclusies komen. Op basis van wat? Deze 'professionals' werden in een column aangeduid als 'zelfverklaarde zedenmeesters die lijn trekken tussen wat wel en niet oorbaar is'. Beter kan het niet worden omschreven. De roep om normatieve kaders en definities wordt hierdoor steeds heftiger.

De belangenvereniging NLcoach vervult in dit kader geen enkele actieve rol. Dat is schrijnend. Zij zouden de stem moeten zijn van hun eigen doelgroep. Blijkbaar wil niemand zich branden aan deze discussie. NOC*NSF gaat acht integriteitmanagers aanstellen om bonden te begeleiden. Wat zijn de kaders, de procedures en de definities waarmee zij moeten gaan werken? Zo lang dat niet duidelijk is vormt dit voornemen een mooi voorbeeld van symboolpolitiek. Het wordt tijd dat bestuurders aansluiting gaan zoeken bij de experts uit de topsportwereld. We moeten elkaars taal leren verstaan.

Ik bewaar deze column goed, want de actualiteitswaarde kon nog wel eens heel lang stand houden en het is geen goede zaak als de coach vogelvrij blijft. NOC*NSF, als hoeder van de Nederlandse topsport, heeft de verplichting om dit onmiddellijk te gaan oppakken.

Toon Gerbrands was vanaf medio 2014 tot medio 2022 algemeen directeur van PSV. Eerder was hij vanaf april 2002 gedurende twaalf seizoenen algemeen directeur van voetbalclub AZ. Weer eerder was hij succesvol volleybalcoach van de dames (Jong Oranje) én van de heren met wie hij onder meer Europees kampioen werd en de eerste plaats op de wereldranglijst behaalde. Ook werkte hij als verkeersdeskundige, geluidsdeskundige en interim-manager bij Rijkswaterstaat. Zijn visie en werkwijze heeft hij beschreven in tien  succesvolle boeken waaronder 'De Lerende Winnaar', 'De succescrisis', 'Mijn Stijl' en 'Soms is alles wel eens waar'. Deze titels zijn typerend voor zijn werkwijze en zijn visie op presteren.