Training van prestatiegedrag vanuit een breder perspectief, deel 4: groeien

We zijn allemaal geboren met een opzienbarend vermogen om te overleven, te helen en te floreren. Vaak hoor ik coaches zeggen dat bepaalde sporters het niet zullen halen, omdat ze bijvoorbeeld mentaal niet sterk genoeg zijn. Als we dan aandacht geven aan wat daar precies mee wordt bedoeld, concludeer ik vaak dat de betreffende sporter nog te veel in een overlevingsstand staat en nog onvoldoende is geheeld en/of dat de atleet zich in een onveilige omgeving bevindt. Dan is het logisch dat deze sporter nog niet floreert. 

Hoe we het ook wenden of keren, in de topsport gaat het uiteindelijk om willen winnen. Wat is een effectieve en duurzame manier om daar (in de buurt) te komen? Groeien is een logische stap na verbinden en verdiepen, of beter gezegd: het groeiproces start eigenlijk al als de atleet een veilige emotionele verbinding ervaart bij bijvoorbeeld zijn coach. Hij voelt zich dan gezien, gehoord en begrepen. Dit heeft vaak een direct effect op de presentatie. De atleet handelt dan minder vaak vanuit zijn overlevings-ik. Hij opent zich meer, beweegt vloeiender en durft meer een positie in te nemen. Ook het verdiepingsproces kunnen we als groei beschouwen. De atleet wordt zich bewuster van de patronen die ineffectief prestatiegedrag in stand houden.

Het vervolg van het groeiproces besteedt vooral aandacht aan het helen van de getraumatiseerde-ik, dat deel van de atleet dat zich gekwetst voelt doordat bepaalde psychologische basisbehoeften onvoldoende vervuld zijn. De pijn die hiermee gepaard ging, kan als ondraaglijk worden ervaren, waardoor de overlevings-ik de getraumatiseerde-ik gaat beschermen. Dat is een ingenieus mechanisme, maar vaak niet blijvend effectief. Dan verdient de persoonlijke ontwikkeling van de atleet aandacht. Ik worstel wat met deze term. Als ik ontwikkelen omschrijf als leren en ontplooien, dan is dat tegengesteld aan wat ik alsmaar vaker in de wetenschappelijke literatuur op het gebied van trauma tegenkom. Daar wordt gesteld dat persoonlijke ontwikkeling niet bestaat omdat het zichzelf zijn er al is vanaf de geboorte. Dan zijn we de puurheid zelve. Als we ontwikkeling omschrijven als het ont-wikkelen van de aangeleerde ineffectieve patronen, kan die puurheid weer naar boven komen door de ingenieuze wikkel los te laten, maar niet weg te gooien. Dit ont-wikkelen is een pijnlijk proces, omdat de getraumatiseerde-ik bloot komt te liggen. Als het te pijnlijk wordt, dan weer in-wikkelen. Kun je het nog volgen of is het ingewikkeld?

Het doorvoelen van deze pijn is noodzakelijk omdat deze pijn de ellende vertegenwoordigt en ook als een kompas kan worden beschouwd dat richting geeft aan wat de atleet waardevol vindt en wat zijn essentie is in zijn leven. Het brengt de atleet in contact met zingeving. Dat gaat verder dan het willen winnen. Hierbij helpen een accepterende coping en zelf-compassie. De atleet accepteert wat op zijn pad komt, dat hij zich niet altijd goed kan voelen en dat verlies een onderdeel is van het leven. Met zelf-compassie is hij vriendelijk tegen zichzelf door niet te oordelen, ook bij tegenslag. 

Een treffend voorbeeld van het doorvoelen van deze pijn is beschreven in het boek ‘Door de pijn heen’ van oud-turnster Petra Witjes. Ze beschrijft haar heftige verhaal over mishandeling en emotionele verwaarlozing in de turnsport, maar ook haar groeiproces ‘van pijn naar kracht’. 

In die puurheid bezit de atleet eigenschappen die het zichzelf zijn kenmerken, zoals de interesse om nieuwe dingen te ervaren en te leren, om open te staan voor verandering en het onbekende te onderzoeken. In deze interesse zit al een intrinsieke motivatie, een moed om door te zetten en een verantwoordelijkheidsgevoel. Dit betekent dat het misschien helemaal niet klopt als we vinden dat een atleet ongemotiveerd is en/of onvoldoende zijn verantwoordelijkheid neemt. Ongemotiveerd bestaat naar mijn idee helemaal niet. Wat wel bestaat, is dat de motivatie een andere kant op gaat dan wij vinden dat goed voor hem is. Daarnaast kan het zijn dat het ongemotiveerd overkomende gedrag voortkomt uit de getraumatiseerde- en overlevings-ik van de atleet. Tevens kan het samenhangen met de door de atleet ervaren onveilige verbinding met ons, en dat kan dan weer samenvallen met onze eigen ineffectieve patronen. Ook wij verdienen aandacht in het verbinden, verdiepen en groeien. We zitten in hetzelfde schuitje. Dat is het thema van het laatste artikel in deze reeks.