Training van prestatiegedrag vanuit een breder perspectief, deel 3: welzijn

We veronderstellen vaak dat topatleten redelijk gezond functionerende mensen zijn, die vooral getypeerd worden door een sterke behoefte om hun prestaties te verbeteren. En we veronderstellen vaak dat alleen mentaal sterke atleten succesvol zijn. We beschouwen hen zelfs als supermensen. Dit beeld maakt het voor topatleten lastig om hulp te zoeken als ze zich niet super voelen. De verhalen van alsmaar meer (ex-)topatleten over de mentale last die zij hebben ervaren spreekt bovenstaande veronderstelling tegen. Dat hun ervaringen gehoord worden, is een goede ontwikkeling.

Wetenschappelijk onderzoek richt ook meer aandacht op het welzijn van de atleet en concludeert dat het welzijn juist voorwaarde is in een prestatieomgeving, en dat psychische klachten even vaak voorkomen bij topatleten als in de algemene bevolking. Het zijn dus ook maar gewoon mensen, die zich onzeker kunnen voelen, vastlopen, niet meer uit hun hoofd komen, zich somber kunnen voelen en/of hun boosheid niet goed kunnen reguleren.

Maar wat is welzijn? Om het eenvoudig te houden: welzijn is het tegenovergestelde van niet zijn, niet jezelf zijn. Dus als de atleet zichzelf kan zijn, is er een basis voor welzijn. Dit is dan zichtbaar in zijn gemoedstoestand en functioneren. Even terug naar de drie ikken: de gezonde-ik, de overlevings-ik en de getraumatiseerde-ik (zie het eerste artikel). Als de atleet onvoldoende zichzelf kan zijn, wordt zijn (prestatie)gedrag voornamelijk bepaald door een combinatie van de getraumatiseerde- en de overlevings-ik. Daar kan hij erg ver mee komen en grote resultaten bereiken.

Er zijn genoeg voorbeelden in de topsport van atleten die met een gebroken welzijn goud hebben gehaald. Dit moeten we niet willen. Of vinden we het toch gaaf dat die atleet die gouden medaille binnen heeft gehaald? Is dit vergelijkbaar met hoe we naar die fabriek kijken waar giftige stoffen gebruikt worden of vrijkomen, die bewezen schadelijk is voor de gezondheid van de werknemers en de mensen in de directe omgeving van deze fabriek? Gaat het om het product, goud en geld, of om het welzijn van de mens en medemens? 

We leren de atleet dat te veel ego-gerichtheid averechts werkt om optimaal te kunnen presteren en dat hij zich beter op de taak kan focussen, maar hoe zit het met de ego-gerichtheid van het topsportsysteem? Wat is de taak van het topsportsysteem? Volgens mij is de taak het creëren van een veilig leer- en presteerklimaat. Er is nog genoeg werk aan de winkel. 

Terug naar het welzijn van de atleet. Een positief ervaren welzijn geeft de atleet een goed gevoel onafhankelijk van zijn prestaties. Ook draagt het bij aan een betere fysieke gezondheid, een sterker immuunsysteem, een verbeterde slaapkwaliteit, een verbeterd energieniveau, een verbeterde samenwerking en meer tevredenheid in relaties met anderen. Personen met een verhoogd welzijn gebruiken woorden zoals ‘liefde’, ‘verbinding’, ‘tevredenheid’, ‘voldoening’ en ‘groei’, terwijl personen met een verlaagd welzijn veelvuldig de worden ‘beter’, ‘meer’, ‘verbeteren’ en ‘gedwongen’ gebruiken.

Om het welzijn van de atleet in te schatten, kunnen we ook kijken op welke manier de atleet gepassioneerd is. Een verhoogd welzijn gaat samen met een harmonieuze passie van de atleet. Dit betekent dat hij vanuit zijn eigen waarden (lees: zichzelf zijn) handelt en hiermee de training, wedstrijd en herstelmomenten accepteert. Een verlaagd welzijn kan voortkomen uit een obsessieve passie. Deze vorm houdt in dat de atleet vanuit het krijgen van goedkeuring of beloning, of het vermijden van afkeuring of straf handelt. Om een grondige indruk te krijgen van het welzijn van de atleet, dienen we de twee in het eerste artikel beschreven stappen te doorlopen: (1) het (prestatie)gedrag speelt zich af in een actuele context en (2) vervolgens is de geschiedenis van de atleet bepalend voor het actuele (prestatie)gedrag.

Het vergroten van de gezonde-ik wordt niet gerealiseerd door het aanleren en toepassen van mentale vaardigheden. De geïntegreerde aanpak pleit voor aandacht voor persoonlijke ontwikkeling. Een eerste of volgende stap hierin is het opbouwen van een vertrouwensband tussen atleet enerzijds en de coach en/of ouders anderzijds, zodat de atleet zich gezien voelt (zie artikel 2). Dan ervaart hij veiligheid. Deze veiligheid is nodig om de verdiepingsslag te maken in het waargenomen prestatiegedrag (zie artikel 1), wat kan leiden tot meer zichzelf kunnen zijn. Hiermee is het groeiproces ingezet door het zich bewuster worden van de eventueel hardnekkige patronen die wel logisch zijn, maar niet effectief in het kader van prestatiegedrag. In het volgende artikel staat de persoonlijke ontwikkeling centraal.