Zet scheidsrechters buitenspel

door: Joscha de Vries

Incidenten op en rond het voetbalveld nemen toe. Dat blijkt uit nieuwe cijfers van voetbalbond KNVB. Iedereen die ik spreek vindt het te gek voor woorden en toch… Het is zeker geen nieuw probleem. In het seizoen 2023/2024 zag de KNVB een toename van het aantal gestaakte wedstrijden en het aantal uitgedeelde rode kaarten. Er werd 12.226 keer rood genoteerd door scheidsrechters, 673 keer meer dan het jaar daarvoor. 1864 wedstrijden werden gestaakt door wanordelijkheden: een toename van 186 wedstrijden. Ook het aantal incidenten dat leidde tot zware tuchtzaken, nam toe met 10 procent. Vorig seizoen waren dat er 3501. Niet zo vreemd dat het steeds lastiger wordt om aan scheidsrechters te komen.

Natuurlijk is sport een manier om je energie kwijt te kunnen. En gaan er flinke emoties mee gepaard. Dat is nu juist een belangrijke functie van sport en waar competitiedrift toe leidt. Ik luisterde afgelopen week een podcast, waarin sport naar voren kwam als plek waar mensen – van oudsher al – zich in de sport kunnen ontladen. Sterker nog, in de tijd van de oude Griekse samenleving en de daarop volgende Romeinen, waren de spelen hier specifiek voor bedoeld. Als je daarover verder denkt, is het misschien niet logisch er naar te streven dat we ons op en rond het sportveld net zo zouden kunnen gedragen als op ons werk of thuis. Daarbij is één van de belangrijke factoren die maakt dat mensen sportplezier ervaren: ‘spanning’. Hoe spannender, hoe leuker. Sport is emotie. En emotie is nu eenmaal niet altijd alleen maar blij.

Dus de vraag is eigenlijk: hoe kun je nu een sportomgeving creëren waarin 'sport is emotie' maximaal centraal blijft staan, waar de onderlinge spanning maximaal aanwezig blijft en je met zijn allen toch voorkomt dat deze emoties en spanningen worden omgezet in geweld, laat staan eindigen in geweldsuitbarstingen?

Niet gewenste resultaat
Alleen campagnes zijn niet voldoende. Ook dit seizoen zijn er weer diverse campagnes, die overal in het land op de sportclubs draaien, met ronkende slogans als ‘Geef kinderen hun spel terug’, de One Love aanvoerder-band, of eerdere motto’s als ‘ons voetbal is van iedereen’ en ‘zonder respect geen voetbal’. Het zijn maar een paar van vele voorbeelden. Alle campagnes hebben het gewenste doel voor ogen, maar - zo blijkt - nog niet met het gewenste resultaat.

Ik stip in deze column een aantal zoekrichtingen op bovenstaande vraag aan. Deze zoekrichtingen bevinden zich zowel op als buiten het veld.

Op het veld geldt allereerst dat we in het voetbal kunnen leren van andere sporten. Op de afgelopen Olympische Spelen kon je bijvoorbeeld bij de hockeyteams zien hoe een sportcultuur eruit ziet als scheidsrechters stelselmatig alleen gesprekken houden met de captains van de teams. Geen spelers die op de scheids afvliegen, maar heel rustige gesprekken tussen de scheidsrechters en teamcaptains, om hen erop te wijzen hun spelers in toom te houden. Een schril contrast met het voetbalveld van de afgelopen jaren, waar de scheidsrechter regelmatig na een afgefloten moment als een magneet zeven of acht spelers op zich af ziet komen stormen. Allebei sporten met emotie, met spanning, maar een geheel andere wijze van regulering.

Ook in het voetbal is deze regel blijkbaar gezien. Met als resultaat dat, zelfs in het zo conservatieve voetbal, sinds deze zomer deze regel is doorgevoerd om sportiviteit en respect te bevorderen. Van de Europese top tot en met het laagste amateurniveau in Nederland geldt dat alleen nog de aanvoerder met de scheids mag praten over (belangrijke) beslissingen. Het lijkt een maatregel die helpt.

Rugby als voorbeeld
Ook in een fysieke sport als rugby, staat sportiviteit en respect hoog in het vaandel. De regel dat alleen de aanvoerder of coach met de scheidsrechter mag communiceren is vanzelfsprekend onderdeel van de cultuur. Alle spelers weten dat. En wanneer spelers toch in discussie gaan met de scheidsrechter, krijgen ze direct een penalty tegen. In dat geval moet het gehele team tien meter naar achteren. Vergeet niet: om een meter te winnen bij rugby moeten acht mensen zich enorm inspannen. Als dan het hele team door een ‘koekenbakker’ die commentaar heeft tien meter naar achteren geplaatst wordt, dan is dat heel zuur. Deze regel is niet zozeer bedoeld om een afrekencultuur te introduceren, maar om het zelfcorrigerend gedrag binnen een team te bevorderen. Dit zelfcorrigerende vermogen neemt ook inderdaad toe bij deze regel.

Je kunt natuurlijk nog een stap verder gaan en maatregelen invoeren die bij ultimate frisbee gelden. Hier worden competities georganiseerd die niet eens meer een scheidsrechter kennen. Spelers zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het verloop van de wedstrijd. Als de spelers het over een overtreding niet eens kunnen worden, gaat de frisbee terug naar de plek waar de laatste worp is gedaan en wordt vanaf daar verder gespeeld. Misschien nog een brug te ver, maar wel interessant als perspectief. En het lijkt te kunnen, want in de LZV Cup, afkorting voor Lefhebbers Zaalvoetbal Cup in België hebben ze inmiddels eveneens de scheidsrechter afgeschaft en wordt het voetbal – met het nodige fanatisme én met fair play – gespeeld.

Want wat lok je eigenlijk uit door met scheidsrechters te werken? Juist de aanwezigheid van scheidsrechters leidt tot schwalbes, tot ingegraven posities en tot onsportief gedrag. De rol van beoordelaar is immers uitbesteed. Tot en met de VAR aan toe. Die uitbesteding maakt dat je de rol van de eigen beoordeling almaar verder verkleint.

Rol media
En hier stuiten we ook op ontwikkelingen die buiten het veld de dynamieken rondom scheidsrechters en de VAR negatief beïnvloeden. Het gaat om al die informatie die mensen ertoe verleidt om alleen nog maar naar de ander (lees: de scheidsrechter) te kijken en niet meer naar zichzelf. Naar aanleiding van een bezoek aan een internationaal media- en entertainmentbedrijf kwam ik op invloed van buiten het veld. Het gesprek betrof de bijdrage die zo’n bedrijf kan leveren aan maatschappelijke opgaven. Hoe bijvoorbeeld taalgebruik van journalisten en presentatoren meer in- of juist exclusief kan zijn en hoe dat doorwerkt als voorbeeld voor de kijkers.

Ik zie een rol voor de media voor het terugdringen van geweld op de voetbalvelden; zeker aangezien dat geweld zich in veel gevallen (ook) richt op de scheidsrechter. De doorwerking van alle analisten op televisie die iets vinden van scheidsrechterlijke beslissingen, fouten en zelfs 'de VAR van de week' is niet te onderschatten. Presentatoren en analisten, in elk voetbalprogramma, netjes in het pak gehesen, winden zich wekelijks zichtbaar en hoorbaar op over verkeerde scheidsrechterlijke beslissingen en uitkomsten van de VAR. Sport is ontlading. De adrenaline, bij spelers maar ook bij toeschouwers op zaterdagochtend langs de lijn is hoog. Het zijn je kinderen die daar spelen! Die zo graag willen winnen of een goal willen scoren. En de scheidsrechter of de tegenstander doet iets waardoor dat niet lukt. Of althans, zo lijkt het dan. Dus als je dan op tv de hele dag te zien krijgt dat je daar iets van kan vinden, dan vind je dat natuurlijk langs het veld en ín het veld ook. Niet goed te praten, maar misschien ook niet onverwacht.

Hoe deze cyclus te doorbreken? Dat lukt alleen door ergens mee te stoppen. Vandaar deze oproep, om te beginnen, aan de NOS: stop met praten over scheidsrechters en over de VAR. Beschouw de scheidsrechterlijke beslissingen als een gegeven en besteed je tijd aan het voetbal. De scheids of de VAR ís geen jury. Tv-commentatoren zijn dat evenmin. Dus laat hen de scheidsrechters dan ook niet in die rol drukken. Maak van voetbal geen jurysport. Door dat te doen maakt het publiek er anders vanzelf vroeg of laat een volkstribunaal van. Met niet zozeer de grootste pijlen gericht op de tegenstanders, maar met de scheidsrechter als gebeten hond. Doorbreek die zondebok-dynamiek. Geef voortaan commentaar zonder commentaar te geven.

Joscha de Vries is directeur-bestuurder bij SportUtrecht. Eerder was zij werkzaam als organisatieadviseur en verandermanager vanuit haar eigen bureaus Hiemstra & De Vries en later Assist4Sport. Vanuit die bureaus werkte zij aan opgaven in de publieke sector in het algemeen en vanuit Assist4Sport in de sport in het bijzonder. In nevenfuncties was en is zij al langer actief als bestuurder in de sport.