Waarom geen sportpsycholoog bij Oranje?

door: Guus van Holland

Gelet op al die specialisten die door bondscoach Bert van Marwijk zijn gevraagd Oranje op het wereldkampioenschap te vergezellen, wordt niets aan het toeval overgelaten. Aan bijna alles is gedacht. Ik tel twee koks, drie fysiotherapeuten, drie masseurs, drie materiaalmannen, drie persattachés, een inspanningfysioloog, een sportarts, een videoanalist, een veiligheidschef, een teammanager en naast de bondscoach in hoogst eigen persoon drie assistent-trainers, een keeperstrainer en vier scouts die de komende tegenstanders beloeren. Het kan niet op, want het Nederlands elftal dient wereldkampioen te worden. Of het nu wel of niet over de beste voetballers ter wereld beschikt.

Wat ik mis is een mental coach cq sportpsycholoog. Dat lijkt me getuige de successen die Amerikaanse, Australische, Canadese, Italiaanse en Duitse sportteams hebben behaald mede dankzij de aanwezigheid van een sportpsycholoog geen overbodige luxe. En dankt FC Twente de landstitel niet voor een deel aan de invloed van de Brit Bill Beswick? Een man met psychologische kennis en vaardigheden die in samenwerking met coach Steve McClaren de selectie van Twente op de juiste momenten de mentale kracht gaf om de kampioensrace met Ajax tot de laatste wedstrijd aan te kunnen.

De manier waarop Marco van Basten op het Europees kampioenschap van 2008 met zijn omvangrijke begeleidingsteam omging met de tragedie rond het gezin van Oranje-verdediger Khalid Boulahrouz is nog altijd reden tot discussie. Moest Boulahrouz - wiens dochtertje te vroeg werd geboren en daardoor overleed - nu wel of niet opgesteld worden? Van Basten loste het op na overleg met mensen die over geen enkele psychologische kennis beschikken – ja, mensen met kennis van psychologie van de grond. De manier waarop Van Basten en de zijnen omgingen met het leed van Boulahrouz deed amateuristisch aan.

Voetbal en sportpsychologie hebben een slechte relatie met elkaar. Het overgrote deel van de voetbalwereld zegt dat ze (sport)psychologen niet nodig heeft. ‘Kom op zeg, we zijn geen mietjes, wij zijn mannen, wij kunnen dat zelf wel aan.’ Dat zou best kunnen. Maar mogelijk kan de invloed van een sportpsycholoog juist dat stapje verder zijn op weg naar de wereldtitel. Voorbeelden uit het verleden zijn er voldoende, voorbeelden hoe het Nederlands elftal op weg naar de zo vurig gewenste (en zelfs verwachte) titel plotseling strandde. Vaak in de kwartfinale, soms in de halve finale. Of Oranje nu coaches had als de alom bewierookte people’s manager Guus Hiddink, de gedreven Dick Advocaat, en de oud-vedetten Frank Rijkaard en Marco van Basten. Dan waren het de strafschoppen (toch een psychologisch spel), dan de verkeerde wissels (verwarring bij de coach) dan weer een familiedrama (een kwestie van geestelijk welzijn). Kortom, een man met echte sportpsychologische kennis had mogelijk wel voor de titel kunnen zorgen.

Laatst was ik aanwezig op een sessie van de Nederlandse Voetbal Academie in Hoenderloo, een initiatief van inspanningsfysioloog Raymond Verheijen. Om mij heen zaten ruim honderd voetbalcoaches en –begeleiders te luisteren naar nieuwe ideeën over wetenschap die gebruikt konden worden om het voetbalspel te verbeteren. Vergevorderde technologieën om de lichamelijke conditie van voetballers te verbeteren, meer inzicht in tactiek te verkrijgen en voetballers te testen op balvaardigheid. Indrukwekkende presentaties waren het, met als meest extreme het betoog van prof. Dr. Daniel Berckmans, hoogleraar bio-ingenieursweten-schappen aan de Universiteit van Leuven. Berckmans werkt samen met het Milan Lab, waar zijn landgenoot Jean-Pierre Meersseman de scepter zwaait. Aan de hand van computertechnieken kan mogelijk de voorspelbaarheid van de beweging van mensen worden bepaald. Zo kunnen de trainers en therapeuten de trainingen voor elke speler individueel aanpassen. Eng? Ja. Het is de vooruitgang.

Aan het einde van de indrukwekkende dag werd Marco van Basten gevraagd met AZ-voetballer Stijn Schaars, inspanningsfysioloog (bij Bayern München) Jos van Dijk en IJsselmeervogels-trainer Jan Zoutman in een forum zitting te nemen. Toen de vraag over het nut van een sportpsycholoog werd gesteld, waren alle forumleden unaniem in hun antwoord. Een sportpsycholoog kan alleen gevraagd worden als de trainer het probleem niet meer zelf kan oplossen. Probleem oplossen? Daar was-ie weer. Een psycholoog als oplosser van een probleem. Dus: alleen als een speler een probleem heeft dat niet door de trainer en zijn staf kan werden opgelost. Trainers als Louis van Gaal konden dat doorgaans zelf heel goed. Want Van Gaal is sterk in de communicatie en hij kent zijn spelers door en door. Meende Schaars. En Van Basten vond dat een goede trainer zich onderscheidt van andere trainers door goed te communiceren. Daar heb je geen psycholoog bij nodig. Alleen Van Dijk wees voorzichtig op het nut van een sportpsycholoog. Bij Bayern München is er namelijk een in dienst, hij behoort tot de technisch/medische staf van de club en heet Philippe Laux, hij is afgestudeerd psycholoog én oud-profvoetballer bij Borussia Dortmund en Eintracht Braunschweig.

Waarom wordt bij het noemen van de functie sportpsycholoog door voetballers meteen gedacht aan problemen? Een speler die niet goed functioneert, zwak is, de wereld niet aan kan moet volgens de mores van de voetbalwereld naar de dokter, de psycholoog dus. Die kan hem genezen. Vreemde, achterlijke gedachte in deze snel voortschrijdende wereld van de topsport. Er zijn uitzonderingen, trainers die gebruik maken van psychologen: Steve McClaren (FC Twente met Bill Beswick), Jan van Dijk (VVV met Afke van de Wouw), Gertjan Verbeek (Heerenveen, Feyenoord, Heracles en nu AZ met Paul van Zwam) en mogelijk anderen, die zich liever niet bloot geven. Die psychologen zijn er zeker niet alleen om spelers uit de put te halen, maar vooral om ze te leren omgaan met spanning, te leren focussen en te leren omgaan met andere spelers. Topsport is een kwestie van details. Alleen dan win je.

Basketbalcoach Phil Jackson schreef twintig jaar geleden zijn boek Sacred Hoops Spiritual Lessons of a Hardwood Warrior. Jackson was toen coach van de Chicago Bulls. Hij maakte de Bulls vaak kampioen, zoals hij nu al enkele jaren de LA Lakers kampioen maakt. In dat boek beschrijft hij hoe hij en zijn psychologen spelers met een groot ego (Michael Jordan) leren omgaan met spelers met andere kwaliteiten, hoe te focussen, hoe in teamverband te spelen. Hij laat ze sprookjes, leert ze mediteren en houdt therapeutische sessies. Vraag hem hoe Michael Jordan en Shaquille O’Neal en Kobe Bryant groot geworden zijn. Domweg door de invloed van een psycholoog.

Leert het voetbal dan helemaal niets van de successen de Nederlandse waterpolomeiden en de Nederlandse hockeymeiden in Peking hebben behaald? En dat vooral dankzij coaches die een sportpsycholoog - Rico Schuijers - gebruikten om vooruit te kijken, kwaliteiten te benutten. Van Marwijk is een goede trainer/coach. Maar hij zal toch echt niet over voldoende mentale vaardigheden lees psychologische kennis beschikken om Oranje dat beslissende stapje te laten maken, op weg naar de wereldtitel. Waarom dan geen sportpsycholoog mee, temidden van al die therapeuten, ballenjongens en medicijnmannen? Hij is toch niet bang dat de opinieleiders van de voetbalwereld hem afmaken als hij een ‘zielenknijper’ meeneemt? ‘Kom op zeg, voetballers zijn mannen, die kunnen zelf hun mouwen opstropen.’ Ik hoor het de voetbalanalisten al op televisie zeggen. Ja, zo conservatief is de voetbalwereld nog wel. De boodschap van McClaren is niet aangekomen.

Guus van Holland is ruim dertig jaar sportjournalist. Hij werkte twaalf jaar bij de Volkskrant en twintig jaar bij NRC Handelsblad (waarvan vijf jaar als ‘chef sportredactie’).