Voetbal Plus, of Dubbel Voetbal?

Op 3 april jl. presenteerde de 'Feyenoord-familie' – bestaande uit de BVO, de SC Feyenoord en Stadion Feijenoord NV – haar nieuwbouwplannen aan de gemeente Rotterdam: een zeer lijvig rapport van maar liefst 248 pagina’s met zeer veel inhoud. Zoals een investeringsplan, een financieringsplan én een exploitatieplan (een cruciaal onderdeel, zoals zal blijken). Maar ook is er veel aandacht besteed aan de ruimtelijke inpassing in de omgeving (Stadionpark en Sportcampus), de bereikbaarheid, de duurzaamheid en de economische en sociaal-maatschappelijke betekenis voor de ontwikkeling van Rotterdam Zuid. Wat opvalt is dat de strategie nu veel meer is gericht op het overtuigen van de twee belangrijkste groepen, die nog voor de plannen gewonnen moeten worden: de gemeenteraad en last but not least: het Legioen!

De steun van de gemeente Rotterdam is onontbeerlijk, omdat zij akkoord zal moeten gaan met de plannen, die zullen moeten passen in de gemeentelijke plannen voor het totale gebied in Rotterdam-Zuid (de zogenaamde structuurvisie). En al is er voor de geraamde investering van € 327 miljoen geen cent nodig van de gemeente, Feyenoord heeft wel een garantiestelling nodig van € 165 miljoen, teneinde de feitelijke financiering door andere partijen (zoals banken e.a.) rond te krijgen. De overheid hoeft in principe dus niets te betalen, maar loopt wel een zeker risico, waarbij Feyenoord er natuurlijk alles aan gelegen is om te onderstrepen dat dit risico zo klein mogelijk zal blijven. En toch - in de huidige crisistijd, die juist is veroorzaakt door het aangaan van te hoge risico’s in het verleden - is dit een heikel punt en de aarzelingen bij vele raadsleden zijn dan ook merkbaar.

Daarnaast zal men op het gemeentehuis zeer beducht zijn op nóg een heikel punt, akelig actueel door het recente standpunt van de Europese Commissie over de in haar ogen ongeoorloofde steun die de gemeente Eindhoven gaf aan PSV. Weliswaar hebben we hier te maken met een andere case, maar alle betrokkenen in Rotterdam moeten zich realiseren dat gemeentelijke financiële ondersteuning aan de (ver)bouw van een nieuw stadion - en daaronder kan je ook het verlenen van garanties scharen - onderworpen is aan staatssteunregels die gelden in Europa.

Onder zekere stringente voorwaarden is staatssteun toegestaan. Het stadion zou bijvoorbeeld niet uitsluitend bestemd moeten zijn voor éénsoortig specifiek economisch gebruik (zoals voetbal), maar zou ook faciliteiten moeten bieden aan andere (typen) activiteiten en gebruikers (zoals een andere voetbalclub).  Op die manier zou het nieuwe stadion ten goede komen aan de algemene bevolking en kan de (ver)bouw ervan worden beschouwd als een typische taak van de overheid ten aanzien van de bevolking. Verder moeten bij het verlenen van de gemeentelijke garantie betrokkenen streven naar een open, transparante en niet-discriminatoire procedure, bij voorkeur door middel van een openbare tender. En als dat niet mogelijk is, dan is het belangrijk dat een onafhankelijke deskundige wordt ingeschakeld, die kan aantonen dat er zuinig met het geld is omgegaan. En tenslotte moet men e.e.a. wel even vooraf melden in Brussel, want anders is er sprake van onrechtmatigheid.

Alternatief
De Rotterdamse gemeenteraadsleden zijn in deze financieel moeilijke tijden toch wel gevoelig voor mogelijk goedkopere alternatieve plannen. Bovendien houden zij al sterk rekening met de naderende gemeenteraadsverkiezingen van 2014 en vragen zij zich af wat de – met name in Rotterdam woonachtige – supporters (lees: kiezers) willen. Tenminste één alternatief plan trekt daarbij de aandacht: het plan van 'Red de Kuip'. Deze groep initiatiefnemers bepleit een volledige renovatie van de huidige Kuip en probeert aan te tonen dat dit ook een haalbare kaart is, zowel technisch als financieel-economisch. Zij becijferden dat een functionele renovatie technisch gesproken mogelijk zou kunnen zijn voor slechts een derde van de kosten voor nieuwbouw, namelijk € 117 miljoen. Of dat ook daadwerkelijk het geval zal zijn, kan je je afvragen.  Op zijn minst merkwaardig in dit kader is dat het plan van Red de Kuip de afgelopen tijd een paar keer is bijgesteld, maar dat de geraamde kosten steeds op hetzelfde bedrag bleven staan.

De hamvraag is echter sowieso: is een geslaagde renovatie van de Kuip ook het beste voor de toekomst van Feyenoord op de langere termijn? Is een uitbreiding van zitplaatsen door een derde ring, extra business seats en skyboxen, alsmede verbeteringen van de horeca, hospitality, sanitaire voorzieningen, etc., voldoende voor een goede financiële toekomst voor de club tot ver in deze 21e eeuw?
 
Vergelijking
Als we de plannen naast elkaar leggen (zie de tabel onder het artikel) dan zien we dat een aantal basisuitgangspunten niet zo heel erg verschillend zijn. Beide plannen zorgen voor een uitbreiding van de capaciteit (63.000), van het aantal business seats (> 6000) en skyboxen (90). Ook een sterke verbetering van de horecafaciliteiten en de sanitaire voorzieningen (hoognodig overigens) is in beide plannen voorzien. Bij nieuwbouw heeft men wel het voordeel dat dit op de meest optimale wijze kan geschieden. Bij renovatie is men natuurlijk enigszins gebonden aan de bestaande situatie, ook al probeert men ook hier zoveel mogelijk restaurants gunstig te situeren met zicht op het veld, de loopafstanden zo klein mogelijk te houden en de goede zichtlijnen intact te laten. Maar is dat allemaal voldoende om bij UEFA een vijf sterrenstatus te behouden? En vooral: is het ook voldoende om financieel optimaal te functioneren als stadion en als topclub?

De stadion- en clubleiding denken van niet. Zij stellen dat alleen een nieuw en multifunctioneel stadion de mogelijkheden biedt om naar een gezonde financiële toekomst door te groeien en een positie in de top van het Nederlandse voetbal en de subtop van het Europese voetbal te kunnen behouden. In hun ogen is vooral de groei van inkomsten uit niet-voetbal activiteiten essentieel voor een positieve, gezonde exploitatie van club en stadion. Anders gezegd: een moderne gezonde voetbalclub kan niet meer leven van voetbal alleen. Een nieuw stadion is voor elke club een noodzakelijk middel om meer inkomsten te genereren, zo bewijzen ook de voorbeelden bij FC Twente, FC Groningen en vele andere clubs.

Meer dan voetbal
De nieuwbouwplannen moeten vooral kansen bieden op inkomsten uit bijkomende commerciële en zakelijke activiteiten, zoals een hotel met conferentiecentrum, een kantoor- en businesscenter, casino, zorgvoorzieningen, onderwijsvoorzieningen en nog veel meer. Het zou tevens werkgelegenheid en onderwijs moeten creëren, onder meer voor kwetsbare groepen in Rotterdam-Zuid. Er moet dus veel meer gaan plaatsvinden dan alleen voetbal.

De vraag is echter of dat ook gaat lukken. Komen zulke gewenste activiteiten ook echt van de grond als het nieuwe stadion er eenmaal staat? In de plannen van Feyenoord spreekt men van 'opwaarts potentieel'. De boterzachtheid van deze terminologie geeft te denken. Eigenlijk is het niets meer of minder dan kijken in een glazen bol. Men zou het graag willen, maar niemand weet zeker of het slaagt. Het gevaar schuilt in de ‘aanbod’-gestuurde benadering: bouw iets fantastisch en het moet haast wel een succes worden.

De mensen van 'Red de Kuip' hebben daar nu juist hun twijfels over. Zij gaan uit van (vrijwel) alleen voetbal, zonder allerlei andere activiteiten erdoorheen. Vaak wordt ook verwezen naar de Amsterdam ArenA, wat in de eerste plaats een 'entertainment tempel' is, waar van alles plaatsvindt en 'waar daarnaast dan ook nog gevoetbald wordt'. Curieus genoeg heeft de ArenA daar juist ook haar positieve exploitatieresultaat aan te danken, wat eigenlijk een soort van bewijs is dat de Feyenoord-leiding het wel eens bij het rechte eind zou kunnen hebben.

Daarentegen betwijfelt 'Red de Kuip' of er in een klein land als Nederland - naast al een ArenA en een Gelredome - nog plaats is voor een derde stadion met schuifdak, waar men ook weer grote concerten en massa-evenementen wil houden. In Europa zouden van de zeven stadions met een schuifdak, er in dat geval drie (!) in Nederland staan, dat kan bijna niet goed gaan. Eigenlijk is er eenvoudigweg een te kleine behoefte/vraag naar grote overdekte accommodaties in een eveneens te kleine concert/evenementenmarkt, terwijl er juist al teveel aanbod is, waaronder ook nog eens Ahoy, het Ziggo Dome, de RAI en diverse andere accommodaties. Gevreesd wordt dat Feyenoord zich in haar ambities gaat 'vertillen' aan een te groot en te duur project met alle financiële gevolgen van dien.

Twee clubs?
De stadiondirectie heeft zich bij diverse stadions in Europa goed georiënteerd en één van de positieve voorbeelden was de nieuwe Allianz Arena in München. Het grote verschil met dit stadion is echter dat het juist wél puur en alleen drijft op voetbal. Dat kan ook omdat het twee keer zoveel thuiswedstrijden in haar jaarprogramma heeft, namelijk van het ‘rode’ FC Bayern en van het ‘blauwe’ TSV 1860 München. Als er dan nog ruimte over is voor een enkel concert, dan zijn er in de wijde omtrek van München weinig andere passende gelegenheden te vinden. Weinig concurrentie betekent: tel uit je winst.
Het concept van twee clubs (géén fusie) gezamenlijk spelend in één modern stadion is natuurlijk niet nieuw. Het is al vaker vertoond, niet alleen in München, maar bijvoorbeeld ook in Milaan.

Rotterdam is de enige stad met nog drie betaald voetbalclubs, waarvan het nog maar de vraag is of deze elk in hun eigen accommodatie kunnen blijven bestaan. Het is heus niet ondenkbaar dat één van de ‘buurtjes’ van Feyenoord clubs als Haarlem, AGOVV en Veendam dreigt achterna te gaan. Dan is het toch wel vreemd dat je nergens iets hoort over een scenario met een ‘dubbele’ bezetting in een nieuwe (dan wel gerenoveerde) Kuip, hetzij met ‘kleine broer’ Excelsior, hetzij met Sparta. Alleen al omdat daarmee de kans kleiner is dat de Europese Commissie de plannen zou afkeuren. Maar daarnaast zouden er geen 17 maar 34 wedstrijden in het jaar worden gespeeld, met om de week alleen de eerste ring open, wat voor Excelsior of Sparta al een schitterende capaciteitsuitbreiding zou betekenen. Daarnaast nog een paar bekerwedstrijden en interlands en het exploitatieplaatje komt opeens heel anders te liggen. Daarbij kunnen nog altijd alle zakelijke businessruimten en overige te exploiteren activiteiten gerealiseerd worden, zolang ze maar voetbal, of sport gerelateerd zijn.

Schuifdak nog nodig?
Bij een dergelijke exploitatieopzet - die zich richt op heel veel voetbal plus aanverwante activiteiten in en rond het stadion - maar minder op een paar popconcerten en andere risicovolle evenementen, kan men zich afvragen of een schuifdak nog wel zo nodig is. In München en Milaan zit iedereen comfortabel en droog, maar deze stadions hebben géén schuifdak. Het zou een aanzienlijke besparing kunnen betekenen, zonder dat het stadion op alle overige kwaliteiten iets hoeft in te leveren. Sterker nog, als men afziet van een schuifdakconstructie kunnen waarschijnlijk alle overige zaken van het wensenlijstje gerealiseerd worden.

En wat te denken van de grasmat? Een dicht ovaal stadion, met doorlopende tribunes, dicht op het veld, zonder gaten maar mét een schuifdak, dat is vragen om moeilijkheden! In Amsterdam weten ze er alles van en de ArenA heeft zelfs nog wel wat tochtgaten en extra ruimte tussen het veld en de tribunes. Hoe dichter het stadion, hoe slechter de condities voor het gras. Het Gelredome en Schalke '04 hebben daarom een schuifveld (tegen aanzienlijke meerkosten).

De toekomst van Varkenoord en de oude Kuip
In de plannen van Feyenoord zou de nieuwe Kuip op Varkenoord komen, zodat er flink gesleuteld zal moeten worden aan de ruimtelijke herinrichting. Toch zijn er ook voor dit sterk verouderde opleidingscomplex prachtige nieuwbouwplannen opgenomen, zodat ook de sportclub en de jeugdopleiding hiervan kunnen profiteren.

Over wat er met de oude Kuip moet gaan gebeuren is men minder concreet en komt men nauwelijks verder dan 'inpassing in de nieuwe stedenbouwkundige invulling van de stadiondriehoek'. Er wordt gesproken over wonen, zorg en commerciële functies, naar voorbeeld van het oude 'Highbury', het voormalige Arsenal-stadion in Londen. Alles is echter nog zeer vaag en bijzonder onzeker en dat is bepaald een zwaktebod. Een prachtige bestemming voor de lokale bevolking van Rotterdam-Zuid zou de sentimenten al heel wat gunstiger hebben kunnen stemmen.

Want de achilleshiel van alle prachtige plannen is en blijft de enorm sterke emotionele weerstand tegen het prijsgeven van 'het mooiste stadion van Nederland'. Aan de laatste uitlatingen rondom de presentatie van de nieuwe plannen was wel te merken dat de Feyenoord-familie dit inmiddels heeft begrepen, maar nu de daden nog. Bij het Legioen is maar liefst 82% (nog) tegen een nieuwe Kuip. Om daar minstens de helft van mee te krijgen is bepaald geen sinecure. De uitdaging voor Feyenoord is om, als er dan toch een nieuwe Kuip zou moeten komen, deze qua gevoel en uitstraling zoveel mogelijk te laten lijken op de oude Kuip. Ofschoon er nog geen echt ontwerp is, stralen de mooie plaatjes dat tot nu toe bepaald nog niet uit en dat is niet handig, want daarmee win je de harten van de fans (nog) niet. En hoe financieel gezond en florissant Feyenoord in de toekomst ook zal moeten zijn, zonder hart is zij evengoed ten dode opgeschreven.

Dit is een vervolg op een eerder artikel van Jeroen van Tets over dit onderwerp, gepubliceerd op 2 oktober 2012

Met dank aan Loek Jorritsma voor zijn knowhow betreffende de Europese regelgeving.

Tabel | Plannen voor een nieuwe Kuip vs. plannen voor een gerenoveerde Kuip