Uit de zorg, in beweging!

door: Tim Savenije

‘Sport behoort niet tot de kern van de taak’, stelt een beleidsadviseur van de Gemeente Utrecht met zorg voor jeugd in het pakket. ‘Het is nou eenmaal makkelijker om een pil voor te schrijven’, beschrijft een ander de houding die huisartsen vaak aannemen. Ditzelfde beeld schetsen diverse landelijke onderzoeken van onder andere het NIVEL en de DSP Groep naar de ervaringen met beweegactiviteiten via de zorgsector. Dat is jammer, want bewegen heeft een preventieve werking en kan bijdragen aan leefstijlverandering. Met het oog op stijgende zorgkosten en een toenemende zorgvraag als gevolg van de vergrijzing van de samenleving is deelname aan beweegactiviteiten, juist voor sociaal kwetsbare groepen (zoals mensen met obesitas, diabetes, mensen met een lage sociaal economische status), daarom van meerwaarde.

Het huidige beleidskader 'Sport en bewegen in de buurt' moedigt gemeenten aan om (via buurtsportcoaches) samenwerking te stimuleren tussen de sportsector en organisaties uit onderwijs, welzijn en zorg. De bedoeling is om integraal beweegaanbod bij de burger in de buurt te organiseren, zodat ook de Nederlander die nog niet voldoende beweegt in actie komt. Gemeenten staan daarnaast door aanstaande beleidstransities en decentralisaties in het sociaal domein (Jeugdzorg, AWBZ, participatiewet) voor een uitbreiding van hun takenpakket.

Naast de onzekerheden die dit met zich meebrengt, schept dit mogelijkheden om beleid anders en meer integraal te organiseren. Zoals een beleidsadviseur van de gemeente Utrecht treffend verwoordde: ‘de huidige ontwikkelingen bieden kansen voor ongebruikelijke samenwerkingen’. Aanleiding voor de gemeente Utrecht om stil te staan bij de lokale situatie op het gebied van sport en zorg en te bekijken hoe huidige belemmeringen verholpen kunnen worden.

De gemeente Utrecht profileert zichzelf graag als een plek die aan iedereen en op elk niveau de kans biedt de eigen sporttalenten te ontdekken. De stad kent relatief gezien veel grote en sterke sportverenigingen. De afgelopen jaren heeft de gemeente wijkgeoriënteerde multifunctionele accommodaties met een buiten- en binnensportvoorziening gerealiseerd, waar organisaties uit de zorg (eerstelijnszorg, zorgverzekeraar), sport (verenigingen, Vereniging Sport Utrecht, bonden), onderwijs en welzijn samenwerken aan het verhogen van de sport en beweegdeelname van burgers in omliggende buurten. Er is hierbij volop ruimte voor initiatieven van bewoners zelf die daarbij ondersteuning kunnen krijgen van een professional. De gemeente heeft veel geïnvesteerd in professionele krachten, zoals combinatiefunctionarissen, verenigingsmanagers, beweegmakelaars en de aanstaande buurtsportcoaches. Dit alles met als doel om meer Utrechters de kans te bieden om op zijn eigen niveau en manier te bewegen. Inmiddels lopen op verschillende terreinen succesvolle projecten in de stad (o.m. 'Utrecht gezonde wijk', 'Bewegen op recept' en 'convenant Achmea'). Recent is hierbij, onder de noemer 'Utrecht Sport op Maat', ook een nieuw loket geopend waar burgers en organisaties met vragen en voor ondersteuning op het gebied van aangepast sporten kunnen aankloppen.

De gemeente Utrecht heeft een brede beleidsaanpak voor Utrechters in een kwetsbare positie waarin vraagstukken op het gebied van zorg, welzijn en huisvesting integraal worden benaderd. Zo lopen momenteel in twee wijken pilots met multidisciplinaire buurtteams die burgers in een vroeg stadium bij diverse vragen en problemen kunnen ondersteunen. Sport zou hier, via onder andere buurtsportcoaches, op aan kunnen haken en burgers eventueel naar sportaanbod kunnen doorverwijzen. Hiertoe zal sport bij hen echter wel onder de aandacht moeten zijn. Uit een rondvraag binnen de gemeente bleek dit op dit moment nog niet zo te zijn.

Uit de gesprekken met verschillende beleidsadviseurs (vernieuwend welzijn, zorg voor jeugd, AWBZ, maatschappelijke opvang) van de gemeente blijkt dat sport bij hen niet goed in beeld is als mogelijk beleidsinstrument. De gemeentelijk medewerkers kennen activiteiten en projecten die bij of via instellingen en partners in Utrecht plaatsvinden, maar zij geven aan zelf weinig stil te staan bij de mogelijkheden die sport binnen hun beleidsthema biedt. Hierdoor wordt inzet vanuit de gemeente weinig gestimuleerd. Een gebrek aan kennis over de mogelijkheden met beweegaanbod wordt als voornaamste reden genoemd, maar ook het feit dat er nog sterk vanuit de eigen beleidsthema’s wordt gedacht.

De beleidsadviseurs zien volop mogelijkheden voor de inzet van beweegprojecten binnen hun thema. ‘Het moet vanzelfsprekender worden om sport ook als oplossing voor een zorgvraag te zien’, volgens een betrokken beleidsadviseur. Om dit te bewerkstelligen is een mentaliteitsverandering nodig; het ‘sportinclusief’ denken moet gestimuleerd worden. De sense of urgency is volgens een beleidsadviseur bij collega’s wel toegenomen, mede doordat budgetten onder druk staan. Hierdoor komt de focus te liggen op slimmere invulling van het beleid, intensievere samenwerking en meer creatieve verbindingen. Daarbij moet er oog zijn voor hoe bestaande voorzieningen effectiever benut kunnen worden zodat ook groepen die daar niet snel komen, gestimuleerd worden om daar naartoe te gaan. Die rol van interne initiator en stimulator ligt volgens de beleidsadviseurs voornamelijk bij team sport van de gemeente zelf.

Het Utrechtse veld van zorg- en beweegaanbieders schetst een aanvullend beeld op de ervaringen van de beleidsambtenaren. De gesproken zorginstellingen organiseren voor hun eigen cliënten diverse beweegactiviteiten. Deze zijn vaak onderdeel van een behandelplan of vorm van dagbesteding. De ambitie is er om meer activiteiten aan te bieden en hierbij ook buurtbewoners of cliënten van andere organisaties te betrekken. De instellingen weten echter niet goed wat de (beweeg)vraag is van burgers/cliënten. Daarnaast kost het geld, wat er vaak niet is.

Een mogelijke oplossing hiervoor zou samenwerking met sportverenigingen of andere beweegaanbieders kunnen zijn. Die worden door de instellingen momenteel nog maar weinig bij hun initiatieven betrokken. Dit komt deels voort uit een gebrek aan informatie, maar ook uit angst over de mogelijk lage kwaliteit van aanbod. Zo twijfelen zij of beweegaanbieders wel geschikt zijn om met sociaal kwetsbare groepen om te gaan. Daarnaast vraagt het werken met speciale doelgroepen om specifieke randvoorwaarden waar aan voldaan moet worden. Zo zal bijvoorbeeld een activiteit voor cliënten uit de maatschappelijke opvang niet te vroeg op de dag moeten plaatsvinden door de gevolgen van mogelijke alcoholconsumptie van de avond er voor en moet ook de af te leggen afstand beperkt zijn.

Deze factoren werken belemmerend voor een verdere integratie en verbreding van beweegactiviteiten via zorginstellingen en beweegaanbieders. Verschillende projecten en aanbieders in Utrecht, zoals de sportconsulent bij revalidatiecentrum de Hoogstraat, Bewegen bij Diabetes Ondiep en voetbalvereniging DVSU/Forza Friends, bewijzen dat het verbinden van sport en zorg succesvol kan zijn. Om de verbinding te versterken zal - volgens een betrokkene van een cliëntenraad - de informatievoorziening met betrekking tot sport ontsloten moeten worden. De gemeente Utrecht heeft met Utrecht Sport op Maat een mooi loket opgezet dat hierin een centrale functie zal vervullen. Ook de door de gemeente in de zorg (stichting MEE, Leger des Heils, Jeugdzorg) aangestelde buurtsportcoaches zullen de kloof moeten gaan dichten.

Conclusie/aanbeveling
De ambitie van de gemeente Utrecht is om meer Utrechters met een zorgvraag via zorgaanbieders in beweging te brengen. Om dit te realiseren, is het allereerst zaak in te zetten op het delen van kennis. Dit houdt in: het ophalen en delen van informatie, het verbinden van initiatieven en het ontplooien van nieuwe activiteiten via onder meer de buurtsportcoaches. Het initiatief ligt binnen de gemeente bij de beleidsmedewerkers Sport. Deze zullen moeten aanhaken op de lokale ontwikkelingen bij andere beleidsthema’s, zoals de buurtteams, vernieuwend welzijn, transitie AWBZ en Zorg voor Jeugd in Utrecht. Het is voor de gemeente een uitdaging om meer themaoverstijgend te gaan denken. De huidige ontwikkelingen stimuleren een verdere beleidsintegratie de komende periode.

Voor beleidsteams sport en gemeenten die een verdere integratie tussen sport en zorg ambiëren, is het in algemene zin van belang om in te zetten op:
• Het intern versterken van het themaoverstijgend denken tussen beleidsteams. Het MT kan een rol spelen bij het onderling verbinden van de verschillende thema’s. Dit kan door het laten zien van de mogelijkheden die sport biedt op andere beleidssectoren. Het taalgebruik is daarbij erg van belang: richt je bij managementlagen op de mogelijke afname in zorgkosten die meer bewegen op kan leveren – zo zijn de zorgkosten als gevolg van het project Gezonde wijk Overvecht tussen 2006 en 2010 met vier procent gedaald (www.utrechtgezond.nl)-, maar benadruk bij uitvoerders juist de gezondheidswinst die te behalen valt.
• Het wegnemen van barrières die samenwerking met sportaanbieders in de weg zitten: door kader te scholen en successen te laten zien, en het creëren van voordelen voor beweegaanbieders die het aantrekkelijk maken om met andere doelgroepen aan de slag te gaan, in de vorm van scholing of subsidiemogelijkheden.
• Creëer en communiceer over een duidelijk centraal aanspreekpunt (loket) die de lokale verbindende functie kan spelen en verschillende beweegvragen kan ophalen en bundelen.

Tim Savenije is onderzoeker en adviseur samenleving en sport bij Purple Minds advies & ondersteuning, een jonge onderneming die zich richt op het begeleiden en tijdelijk ondersteunen van maatschappelijke organisaties bij hun uitdagingen op het gebied van beleid en organisatie.