Transitie?! Over grote bewegingen in het sportlandschap

door: Guus Heijnen

“Ik denk erover om mijn lidmaatschap bij de club op te zeggen. Ik sport liever met mensen uit de whats-app groepen waar ik in zit”, zei laatst een vriend tegen mij. Ik kon hem goed begrijpen. De vaste structuur van de club past niet bij zijn andere activiteiten zoals werk, uitgaan, familie en vrienden. Deze uitspraak en de ervaring die daarmee gepaard gaat, is misschien wel exemplarisch voor een breder gedeeld gevoel. Het heeft tot gevolg dat sommige sportbonden sterk in ledenaantallen verminderen terwijl er in absolute aantallen een hogere sportparticipatie te bemerken valt.

De manier waarop sport wordt ervaren verandert. Op sommige plaatsen wordt zelfs gesproken over een transitie. Sportorganisaties worden uitgedaagd kritisch te kijken naar wát ze doen en hóe ze het doen. In die evaluatie kan een dieper abstractieniveau zinnig zijn. Je komt namelijk al snel uit bij grote vragen over hoe de maatschappij zich als geheel ontwikkelt en welke plek individuen en organisaties daarbinnen hebben of zouden moeten hebben.

De filosofie kan behulpzaam zijn in dit proces. Het structureren van denkprocessen en aangeven van een andere taal kan een denkruimte openen die het verlangen naar duiding tijdelijk kan inlossen. Ik noem het bewust 'tijdelijk' omdat dit proces van zelfevaluatie nooit stopt. Een goed voorbeeld hiervan is dat er bijvoorbeeld ook in de jaren tachtig en negentig gesproken werd van een transitie. Een wijze Griek had het lang geleden over Panta Rhei ('alles stroomt'). Gelukkig maar zou ik zeggen, want dat maakt het ook boeiend en verrassend om in de sport te werken.

Vrijheid en keuzestress
De afgelopen maanden ben ik als (buiten)promovendus filosofie (VU Brussel) betrokken geweest bij fundamentele vragen bij een aantal organisaties waaronder NOC*NSF en de coöperatie NKS (Nieuwe Kansen Sport). Ik trof een intellectuele dorst aan bij bestuurders en managers over de ontwikkelingen in en van de sport en heb een begin gemaakt met het geven van een achtergrond van de Nederlandse sportcontext.

Het theoretisch kader wat ik als uitgangspunt hanteer wordt hoofdzakelijk gevormd door de Nederlandse filosoof Gerard Visser. Hij betoogt onder ander in De druk van de beleving (1998) dat in onze samenleving een belevenismaatschappij geworden is. De beleving heeft de eigenaardige eigenschap dat het een fundamentele dubbelzinnigheid bezit. Dat wil zeggen, de vrijheid die wij hebben verworven in economische en morele zin geeft de mogelijkheid om een rijk leven te leiden en keuzes te maken uit een veelkleurig pallet.

Tegelijk kan het enorme aanbod bijvoorbeeld keuzestress tot gevolg hebben. Met de keuzevrijheid komt namelijk ook de verantwoordelijkheid over het eigen bestaan radicaal bij onszelf te liggen. Dat geeft een bepaalde druk. Het leven moet uniek, speciaal en bijzonder zijn. Belevenissen komen tegemoet aan die druk.

Toch kunnen we ons ook afvragen of die druk op het bestaan volledig kan worden ingelost door het hebben, plannen, doen, maken of ondergaan van belevenissen. Want met de vraag naar belevenissen - waar de vrijemarkteconomie zich overigens zeer goed raad mee weet - groeit wellicht onderhuids ook de vraag waar dit verlangen überhaupt uit voortkomt. Welke verwachting van het leven heb ik? Wat vraagt de maatschappij van mij? Wat zijn eigenlijk de vaste oriëntatiepunten in het leven, in mijn leven!

Van lidmaatschap naar individu
We kunnen een begin maken met het verwerven van inzicht door een paar culturele ontwikkelingen aan elkaar te verbinden. Dat gaat in deze bijdrage aan Sport Knowhow XL met 'grote stappen snel thuis', maar er dient voor elke specifiek context te worden genuanceerd. Het sportlandschap zoals we dat kennen met lid => vereniging => bond => NOC*NSF heeft zich in de jaren zestig en zeventig diep verankerd in onze maatschappij. Deze opbouw is nog altijd de hoofdmoot van de Nederlandse sport. Daarnaast zien we de afgelopen drie decennia een groei in evenementsporten en commerciële alternatieven (voornamelijk fitness). De laatste jaren ontwikkelen zich met behulp van het internet ook nieuwe netwerken, naast, door of in plaats van oude.

Mensen worden misschien wel individualistischer maar zoeken nog altijd contact met elkaar. Dat kan nu 24/7, on demand en overal. Veranderingen in de sportbeleving zijn, zoals gezegd, al eerder bemerkt en toen als zorgelijk en bedreigend beschouwd. Eens te meer hebben we nog altijd een rijke en diverse sportcultuur in ons land. Mijn voorstel is daarom om in eerste instantie een wat neutraler positie te kiezen en ook te benadrukken dat er misschien wel veranderingen gaande zijn maar dat nog maar moet worden bezien hoe fundamenteel die nu eigenlijk zijn. Een 'en/en' in plaats van 'of/of' denken.

Zoeken naar beleving
Een tweede lijn die we kunnen articuleren is dat er een nieuwe generatie tot wasdom is gekomen en haar vleugels spreidt. De kinderen van babyboomers zijn nu tussen de 25 en 35 jaar. Deze generatie is opgegroeid in tijden van grote welvaart en met de boodschap dat je (bijna) alles mag kiezen en alles mag worden. Waar hun ouders nog strijd voerden met autoriteit van de generatie van de wederopbouw en religieuze orde, stond/staat hen een heel andere opdracht te wachten. Het zoeken naar een balans tussen het feest der vrijheid en de horreur van richtingsloosheid.

Het hebben van de veel voorkomende quarter life crisis betekent voor hen dat, zodra je het ouderlijk huis verlaat, je in een moreel gat verdwijnt waar onder noch boven is. Wat moet ik in vredesnaam doen met mijn leven en de wereld? Er rest weinig anders dan samen op zoek te gaan naar hyperindividuele authentieke betekenis in het leven. Naar iets dat je écht raakt. Naar iets dat beantwoordt op het gewicht dat op jouw (enige) leven drukt. We zoeken naar beleving. Met die culturele opdracht en nieuwe beschikbare technieken vormen zich nieuwe manieren van leven.

Sport in de maatschappij
Sport staat anno 2016 midden in de maatschappij. In tegenstelling tot tweehonderd jaar geleden, toen het een elitaire aangelegenheid was, is het nu iets dat voor iedereen mogelijk is. De hierboven geschetste ontwikkelingen zijn niet los te denken van wat zich in de sportwereld voltrekt. Managers en bestuurders zullen een culturele gevoeligheid moeten kweken om de energie die in hun tak(ken) van sport zo overvloedig stroomt, te kunnen blijven ontsluiten. Een filosofische discussie kan daarbij wellicht van dienst zijn.
Wordt vervolgd...

Guus Heijnen (1984) is als buiten-promovendus verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij groeide op in Drenthe maar verhuisde in 2003 naar Amsterdam en studeerde daar Sportmarketing (BA) en Wijsbegeerte (MA). Tot vorig jaar was hij op het actief als marathon in-line skater (hoogste divisie landelijk) en schaatser (C/Regionaal). Nu is hij in zijn vrije tijd nog voorzitter van de (semi-) professionele marathonschaatsploeg Team Haven Amsterdam/SKITS en doet hij aan hardlopen, schaatsen, wielrennen en in-line skaten. In zijn filosofische onderzoek richt hij zich op de vraag naar de betekenis van sport in een belevenismaatschappij en is hij als adviseur/expert betrokken bij verschillende organisaties zoals NOC*NSF en Coöperatie NKS.