Training van prestatiegedrag vanuit een breder perspectief, deel 1: verdiepen

Het prestatieniveau van een topatleet, laten we hem Tom noemen, bleef achter op zijn trainingsniveau. Hij wilde hierin verandering met de wereldkampioenschappen over een aantal maanden in het vooruitzicht. Hij zocht mij op in het begin van mijn carrière als sportpsycholoog, zo’n twintig jaar geleden. De intake maakte duidelijk dat dit verschil in ieder geval wordt veroorzaakt doordat hij vindt dat een training er is om te leren, terwijl het in een wedstrijd moet lukken. Hij leert mentale vaardigheden aan zoals doelen stellen, aandacht richten op de uitvoering, gedachtencontrole, zelfspraak en verbeelding en past ze toe in trainingen en wedstrijden. Hij is er klaar voor. 

De wereldkampioenschappen liepen uit op een teleurstelling. Tijdens de evaluatie kwam naar voren dat zijn ‘het moet lukken’ terugkwam en dat was bepalend. Wat was hier aan de hand? Had ik iets over het hoofd gezien? Jaren later, vele ervaringen rijker en verdiepende opleidingen verder, snap ik beter wat ik anders had kunnen doen. Wat maakte dat Tom zo'n verschil tussen training en wedstrijd ervoer? 

De spreuk ‘Het leven kan alleen achterwaarts begrepen worden, maar wordt voorwaarts geleefd’ van de Deense filosoof Kierkegaard is treffend voor de tegenvallende prestatie en het onvoldoende resultaat in het traject met Tom. Wat gebeurt er als we inzoomen op de ervaren opvoeding en omstandigheden in het verleden en het heden van de atleet? Een verdiepingsproces in twee stappen vanuit de gedachte dat elk gedrag een reden heeft, helpt ons hierbij.

Bij de eerste stap hebben we oog voor de context waarin het prestatiegedrag zich afspeelt. Bij effectief prestatiegedrag wordt het gedrag vooral gestuurd door de gezonde-ik. Als er sprake is van ineffectief prestatiegedrag kan deze context als te complex en te chaotisch worden ervaren. Tijdens het traject met Tom waren er duidelijke aanwijzingen dat hij moeite had met zijn coach en met een vorige coach, die ervoor zorgden dat hij zich onveilig voelde. De niet gezonde-ik bepaalt dan vaak het gedrag. Hiermee komen we bij de tweede stap.

Bij deze stap verdienen de eerdere ervaringen van de atleet, die geworteld zijn in zijn jeugd, aandacht. Dit gaat over de primaire menselijke behoefte om gezien te worden. De ervaring hoe het vroeger thuis ging, is de blauwdruk hoe de atleet in het heden zichzelf ziet en hoe hij anderen en situaties benadert en ervaart. Als hij in die behoefte voldoende is voorzien, groeit de gezonde-ik. Als dat niet of onvoldoende is gebeurd, dan ontstaat zijn trauma-ik. Trauma klinkt heftig, maar het is misschien wel de meest vermeden, gebagatelliseerde, ontkende, verkeerd begrepen en onbehandelde oorzaak van menselijk lijden. 

Tom voelde zich onvoldoende gezien door onder andere een afwezige vader en een moeder in de slachtofferrol. Dit deed toen en twintig jaar geleden nog pijn en die pijn kan als traumatisch worden ervaren. Dan wordt de overlevings-ik als bescherming ingeschakeld, waardoor de pijn wordt gedempt en de atleet aangepast kan functioneren. Deze bescherming wordt in het prestatiegedrag zichtbaar via bijvoorbeeld het zoeken naar afleiding, vermijding door te doen alsof, controle van eigen behoeftes, compensatie door bijvoorbeeld extreem te presteren en via onderdrukte gevoelens en spanningen die zich uiten in fysieke kwalen. Het is als een bal onder water houden. Deze bal kan allerlei formaten hebben en wil als getraumatiseerde-ik omhoog, maar de overlevings-ik houdt het tegen. De overlevings-ik werkt hiermee her-traumatiserend, net zoals de coaches van Tom: alweer wordt niet geluisterd naar de getraumatiseerde-ik. De gezonde-ik staat overigens vaak roerloos aan de zijkant toe te kijken.

Als ik meer aandacht had gehad voor beide stappen, had ik Tom en zijn ‘het moet lukken' beter begrepen, had ik beter kunnen afstemmen op zijn psychologische basisbehoefte in plaats van ‘ik snap het probleem en dit is de remedie’. En dan had ik ook begrepen dat hij de mentale vaardigheden aanleerde en toepaste vanuit zijn overlevings-ik. Als de getraumatiseerde-ik en de overlevings-ik actief zijn in het actuele prestatiegedrag, zegt dat niets over de potentie van de atleet. Het gaat erom de gezonde-ik meer naar de voorgrond laten treden door de getraumatiseerde-ik de ruimte te geven die hij verdient. Daardoor is de overlevings-ik minder nodig. De groei die dan zichtbaar wordt is echt en gaaf, maar dit kost tijd en de juiste aandacht.