Talent en olympisch goud verloren

door: Rachid Ouchene

In de aanloop naar de Olympsiche Spelen van 2010 in Vancouver was topsnowboarder Kevin Pearce (1987) onverslagen. Hij was dan ook de favoriet om geselecteerd te worden voor het olympische snowboardteam van de Verenigde Staten in plaats van zijn rivaal Shaun White die tevens titelverdediger was. Pearce was de gedoodverfde favoriet om het olympisch-onderdeel halfpipe te winnen ¹. Op oudejaarsdag van 2009 komt er een plotseling eind aan de carrière van deze getalenteerde snowboarder. Pearce komt ten val tijdens een vrije training en wordt met zwaar hersenletsel per helikopter overgebracht naar het ziekenhuis. Een lange revalidatie volgt. In deze column stel ik het verschijnsel ‘risico’ aan de orde. Door welke brillen kan er gekeken worden naar risico’s in het snowboarden?

In samenwerking met HBO Documentary Film en tweemalig Academy Award-genomineerde Lucy Walkers is het verhaal van Pearce op indrukwekkende wijze in de documentaire ‘The Crash Reel’ vastgelegd ².

Wie niet waagt, wie niet wint
Houden mensen van het aangaan van risico’s? Is dat dan goed of niet? In ons dagelijkse spraakgebruik schuilen enkele raadgevende spreekwoorden. Bijvoorbeeld: ‘Wie niet waagt, wie niet wint’ of ‘Het zekere voor het onzekere nemen’. Om naar risico’s te kijken kunnen de volgende vijf begrippen worden gebruikt ³:

1. Risico:
a. Negatief perspectief (dominant): de mogelijkheid op fysieke of sociale schade als gevolg van een gevaar.
b. Neutraal perspectief: de onzekerheid over de uitkomst.
c. Positief perspectief: de uitdaging van gevaar geeft opwindende gevoelens.

2. Inschatting: oordeel van persoon over hoe groot het risico is dat verbonden is aan het gevaar (inzake negatieve consequenties).

3. Attitude: generieke houding ten aanzien van het nemen of vermijden van een risico bij de beslissing hoe om te gaan met onzekere uitkomsten.

4. Acceptatie: beslissing over de aanvaardbaarheid van een risico in een concrete situatie.

5. Gedrag: feitelijke handelingen van een persoon wanneer hij/zij geconfronteerd wordt met een risicosituatie.

In mijn onderzoek naar de betekening van de relatie tussen veiligheid en gevaar in extreme sports, heb ik onder andere betrokkenen gesproken uit de Nederlandse snowboardsport en motorcrosssport. Ik heb hen bevraagd op drie centrale thema’s, te weten risico’s, verantwoordelijkheid en aanvaardbaarheid. Op basis van de voorlopige onderzoeksresultaten en kijkend naar het verhaal van Pierce, blijken de volgende opvattingen:
 
Ad 1: Risico
Respondenten betrokken bij mijn onderzoek gaven aan dat het bijbehorende risico geen negatieve lading heeft. Topsporters gaven aan een zekere liefde voor hun sport te hebben, waardoor het onderdeel risico bij hun sport van ondergeschikt belang is. Een voormalig topsporter gaf aan dat hij in zijn sport (motorcross) ziet dat wanneer de sporters vader worden er zichtbaar minder risico’s genomen worden. Hieruit blijkt dat het negatieve aspect van risico’s bij hen in dominantie groeit.

Ad 2: Inschatting
Een van de vrienden van Pierce - eveneens een topsnowboarder - gaf in de documentaire aan: 'Ik ben nu 24 jaar en heb 23 botten gebroken'. Freestyle snowboarders op topniveau voeren hun sprongen uit met aanzienlijke snelheden en leggen behoorlijke afstanden af. De negatieve consequentie van een mislukte poging is logischerwijs groter dan bij bijvoorbeeld een gemiddelde voetbalblessure. Een van mijn respondenten haalde aan dat de crossmotoren inmiddels beter zijn geworden dan de mens. Terwijl vroeger de crossmotor kapot ging tijdens de landing van de sprong, blijft de motor nu heel en zijn de sprongen groter geworden.

Ad 3: Attitude
Op basis van mijn voorlopige onderzoeksbevindingen blijkt dat respondenten een houding aannemen waarbij zij bewust ervaren welke risico’s er aan de orde zijn en weten dat de kans reëel is dat zij kwetsuren oplopen. Wetende dat bij de beoefening van hun sport het aannemelijk is dat het niet altijd goed gaat, houden zij er rekening mee dat er blessures worden opgelopen.

Ad 4: Acceptatie
De hoogte van de olympische halfpipe in Vancouver was 6,7 meter (22 feet); dit is vergelijkbaar met twee woonlagen van een woning. De grootte van de halfpipe zorgt ervoor dat snowboarders meer hoogte en lengte in hun sprongen kunnen krijgen. Terwijl voorheen enkelvoudige salto’s met rotaties werden gesprongen, wordt nu door de topsnowboarders getraind op dubbele salto’s met rotaties. Simpelweg omdat er meer ‘airtime’ gecreëerd kan worden. De sprong waarmee Pearce ten val kwam heet een double cork (tweevoudige breedte- en lengteasrotatie; oftewel twee schroeven en twee salto’s). Tijdens de olympische finale (halfpipe) in 2010 won de Amerikaanse titelverdediger Shaun White, die meerdere double corks uitvoerde. De podiumkandidaten hebben doelbewust getraind op deze double corks.

Bij het trainen van deze zogeheten double cork werd gebruikgemaakt van speciale luchtkussens. Deze gigantische kussens kunnen naast een halfpipe worden geplaatst, waardoor de snowboarder in de halfpipe zijn sprong kan inzetten en in het vergevingsgezinde kussen kan landen. In dit geval hebben deze snowboarders blijkbaar aangegeven dat er een grens is bereikt qua acceptatie en is er een kunstmatige situatie gecreëerd waar geoefend kan worden tot het moment dat er acceptatie is.

Ad 5: Gedrag
Een Nederlandse bondscoach gaf in een interview aan dat de kans om te vallen het grootst is in de eindfase van een wedstrijd. Snowboarders kunnen dan berekenen hoeveel punten er nog benodigd zijn om op het podium te komen, waardoor er pogingen worden gedaan om bepaalde sprongen te laten zien terwijl deze sprongen nog niet volledig zijn ingesleten. Op dergelijke momenten kan er gekozen worden voor een sprong met een hoge moeilijkheidsgraad. Een snowboarder in kwestie neemt dan de keuze om de uitdaging aan te gaan in het licht van het spreekwoord ‘wie niet waagt wie niet wint’. Hier ligt een ethische grens; de snowboarder wenst op het podium te komen, de coach wenst dat zijn sporter niet geblesseerd raakt. Deze twee waarden zijn conflicterend.

Ter referentie: tijdens dezelfde Olympische Spelen in 2010 heeft Edwin van Calker - Nederlandse piloot van de viermansbob - besloten om niet verder deel te nemen aan het olympisch toernooi. Van Calker werd geconfronteerd met een trainingscrash, slecht lopende trainingen en het overlijden van de Georgische solobobsleeër Nodar Kumaritashvili, die om het leven kwam omdat hij buiten de baan terecht kwam ⁴. In dit voorbeeld is het andersom: de sporter kiest voor de waarde 'veiligheid' en de coach kiest voor de waarde 'winnen' (hypothetisch).

Sociologische en psychologische benadering van risico
Onze moderne samenleving heeft een fixatie op veiligheid. Het verschijnsel ‘risico’ is geleidelijk aan uitgegroeid tot een negatieve term in associatie met onaanvaardbaarheid van het gevaar. De samenleving is in een zekere mate gefascineerd door risicoreductie, waardoor activiteiten die niet door een meerderheid worden geaccepteerd het oordeel ‘onwenselijk/onaanvaardbaar’ krijgen ⁵.

Freestyle snowboarden in een halfpipe van 6,7 meter hoog behoort tot de categorie extreme sports. Graag geef ik twee theoretische perspectieven bij het nemen van risico’s als extreme sporter, te weten een sociologische en psychologische benaderingen.

De sociologische benadering zegt dat deelnemers worden verleid door het glamoureuze beeld van adrenaline en het vrijwillig aangaan van het risico om tot en/of voorbij hun grens van controle te gaan ⁶. De psychologische benadering zegt dat deelnemers 1) op zoek zijn naar adrenaline (de zogenaamde adrenalinejunk) bij hun behoefte aan onzekerheid, nieuwigheid, ambiguïteit, variëteit en onvoorspelbaarheid of 2) pathologisch sporters zijn met ongezonde en narcistische neigingen ⁷.

Brymer geeft aan dat de traditionele opvatting ten aanzien van deelname aan extreme sports is gebaseerd op de volgende drie aspecten ⁸:
1. een behoefte aan spanning en sensatie dat wordt verkregen door het nemen van fysieke risico’s;
2. een ongezonde activiteit die is gebaseerd op zelfbedrog;
3. een behoefte om over de grens te gaan van controle en zekerheid.

Ad 1: Pearce stond als zesjarige jongen al op een snowboard en vanaf zijn tiende levensjaar deed hij mee aan wedstrijden. De spanning en onderlinge fysieke uitdaging in de sport werd versterkt, omdat hij met zijn broers de sport beoefende. Het leven stond in het teken van freestyle snowboarden op competitief niveau.

Ad 2: na het incident op 31 december 2009 onderging Pearce een intensief revalidatieproces om te herstellen van zijn hersenbeschadiging. Pearce was ervan overtuigd dat hij weer zou terugkomen op het hoogste niveau van zijn sport. Zijn familie en begeleidende medici waren echter bezorgd over zijn voornemens. Gezien zijn medische gesteldheid zou een beperkte impact op zijn hoofd hem fataal kunnen worden. Na circa twee jaar revalideren stond Pearce weer op een snowboard en moest hij concluderen dat hij zijn talent niet meer bezat. Een vaak gehoorde uitspraak is: 'Dat zal mij niet overkomen'. Ik zou graag een onderzoek willen uitvoeren op basis van dit thema. In welke mate bedriegen extreme sporters zichzelf?

Ad 3: op 1 december 2013 is ‘The Crash Reel’ getoond in een uitverkochte zaal in Kriterion (filmtheater te Amsterdam) ter afsluiting van de IDFA. Na de vertoning van de documentaire hebben Bas Rotgans, Jody Koenders en ik een afsluitend beschouwend gesprek gevoerd. Koenders is een voormalig professioneel snowboarder en ook getroffen door een hersenbeschadiging na een val tijdens een internationale wedstrijd. Koenders gaf aan te verwachten dat in de toekomst drievoudige corks gedaan worden. Het freestyle snowboarden is in essentie een progressieve sport waarbij de grenzen van het menselijk kunnen nog niet zijn bereikt. Aan de wereldtop ziet hij met regelmaat Aziatische snowboarders verschijnen, maar na enkele jaren ook weer verdwijnen, vermoedelijk naar aanleiding van blessures. In de freestyle snowboardsport worden de grenzen continu opgezocht en verlegd.

Binnen het takenpakket van sportmanagement ligt (in mijn optiek) een verantwoordelijkheid om antwoorden te geven op deze cruciale vragen.

Risico’s en ethische dilemma’s
Bovenstaand heeft het onderwerp risico centraal gestaan. In welke mate bepaalde risico’s wel of niet aanvaardbaar zijn, is een belangrijke vraag die verantwoordelijken/instituties in de sportsector zich mogelijk afvragen. Toen Koenders in 2006 ten val kwam bij een internationale snowboardwedstrijd was het dragen van een helm niet verplicht, inmiddels is het doorgevoerd als verplicht onderdeel van de uitrusting. Is het acceptabel dat een snowboardhalfpipe de hoogte heeft van bijna zeven meter? Is het aanvaardbaar om zestienjarige kinderen uit te dagen tijdens wedstrijden om met 50 kilometer per uur op een schans af te komen om vervolgens vele meters door de lucht te vliegen?

'Het verschijnsel dat ethische dilemma’s in een bepaalde situatie tegengestelde aanwijzingen voor het handelen geven, is de belangrijkste reden waarom ethische problemen vaak zo moeilijk zijn.' ⁹

Noten:
1. The New York Times (geraadpleegd op 13 december 2013).
2. The Crash Reel (geraadpleegd op 8 december 2013).
3. Rorhmann, B. (1998). The Risk Notions – Epistemological and empirical considerations: Integrative risk assessment. Rotterdam, Balkema.
4. ' Vergeefs verzoek aan Van Calker (24 feb. 2010)', op website Bob- en sleebond Nederland (geraadpleegd op 13 december 2013).
5. Davidson, L. (2008). Tragedy in the adventure playground: media representations of mountaineering accidents in New Zealand. Leisure Studies
6. Laurendeau, J. (2008). Gendered risk regimes: a theoretical consideration of edgewerk and gender. Sociology of Sport Journal
7. Self, D.R. e.a. (2007). Thrill seeking: the type T personality and extreme sports. International Journal of Sport Management and Marketing
8. Brymer, E. (2010). Risk and extreme sports: A phenomenological perspective. Annals of Leisure Research
9. Jeurissen, R. (2009). Bedrijfsethiek: een goede zaak - Assen: Van Gorcum

Rachid Ouchene werkt als (freelance) adviseur aan het professionaliseren van de publieke sport- en beweegsector. Momenteel voert Ouchene onder andere een onderzoek uit naar de betekenisgeving van de paradoxale relatie tussen veiligheid en gevaar bij extreme sporten. Voor meer informatie zie www.rachidouchene.nl.