Sport maakt ons niet gezond

De Nationale Sportweek is achter de rug, met als hoogtepunt de Koningsspelen waarbij ruim één miljoen kinderen een hele dag hebben gesport. Want onze nieuwe Koning vindt sport goed voor je sociale en lichamelijke ontwikkeling. Sport als bindmiddel in onze samenleving, als kracht om mensen bij elkaar te brengen en bruggen te slaan. André Bolhuis, voorzitter van de NOC*NSF zei het bij een speech onlangs nog steviger: sport is hét middel voor een kerngezonde Nederlandse samenleving. Is de kracht van sport inderdaad zo groot? Juist deze vraag staat centraal bij een vijftal masterclasses - onder de noemer van 'De Kracht van Sport' - van de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam. Sommige sprekers zetten vraagtekens bij de kracht van zowel de topsport als de breedtesport. En dat het onze samenleving gezond gaat maken lijkt een illusie.

Van topsport gaat een enorme kracht uit, erkent hoogleraar sportontwikkeling Maarten van Bottenburg, één van de sprekers bij de masterclasses. Het Nederlands Elftal in de finale van het WK voetbal, en de gouden medaille van Epke Zonderland bij de Olympische Spelen maken ons trots en creëren eensgezindheid. Maar diezelfde topsport worstelt momenteel met doping, vechtende voetballers en matchfixing. Dat kan er voor zorgen dat mensen zich afkeren van topsport. Dat topsporters een positieve invloed hebben op de breedtesport blijkt volgens de hoogleraar ook niet. Jongeren gaan eerder turnen omdat een buurjongen of neefje het doet dan wanneer ze Epke naar goud zien vliegen.

Bolwerken
Dat de breedtesport in ons land krachtig is blijkt uit de cijfers. Vijf miljoen mensen zijn lid van een sportvereniging, van de 12-jarigen is zelfs meer dan 80% lid van een sportclub. Het zorgt volgens Van Bottenburg voor sociale binding en betere schoolprestaties. Maar hij wijst ook op de zwaktes. Sportverenigingen zijn bolwerken van gelijkgestemden, je kiest immers een club uit ‘die bij je past’. Zo worden groepen juist buitengesloten en versterkt het eerder de verschillen dan dat het die overbrugt. Daarnaast kampen veel verenigingen met agressie en worden ze het afvoerputje van onze maatschappij. De voetbalclub die straatschoffies en drop-outs nog wat structuur moet bieden.

500 Miljard
Als de sociale kracht van sport dan tegenvalt, dan is sporten toch nog wel gewoon gezond? Jazeker, zegt hoogleraar sociale geneeskunde Willem van Mechelen, een andere spreker bij de masterclasses. Mensen die regelmatig bewegen en sporten leven langer, blijkt uit onderzoek. Maar als zoveel mensen sporten, en de jeugd zo massaal lid is van een sportclub, waarom zijn we dan zo ongezond? Want Van Mechelen stelt vast dat in ons land mensen massaal te dik zijn, en dat elke generatie weer dikker is dan de vorige. Een blik naar ons voorland Amerika doet hem huiveren: daar zal obesitas binnenkort doodsoorzaak nummer één worden. Het land spendeerde - zo liet onderzoek van McKinsey zien - in 2010 al 160 miljard dollar aan overgewicht. Maar dat is nog niks vergeleken met de echte kosten. Mensen die als gevolg van overgewicht minder productief zijn of arbeidsongeschikt raken kosten Amerika ongeveer 500 miljard dollar per jaar. Nog even en van het salaris van een Amerikaan gaat de helft naar de gezondheidszorg. Dat staat ons ook te wachten als er niet wordt ingegrepen.

Verzekeraars
Kan sport deze tsunami aan vetzucht dan voorkomen? Willem van Mechelen legt de verantwoordelijkheid ergens anders. Hij wil bijvoorbeeld dat gemeenten drastisch parkeerplaatsen gaan schrappen. Mensen die meer moeite moeten doen om hun auto te parkeren worden minder dik, omdat ze toch maar gaan lopen of fietsen, zo blijkt. Van Mechelen wijst ook naar de ziektekostenverzekeraars. Die kunnen relatief goedkoop hun klanten helpen om af te vallen. Maar ze verzaken omdat deze investering hun concurrentiepositie verzwakt. Bovendien vinden verzekeraars dat het bedrijfsleven moet meedoen omdat zij het meest profiteren van gezonde mensen. Maar ook bedrijven zijn volgens Van Mechelen te weinig met gezond personeel bezig.

Politiek
Van de bedrijven die ons vette eten en zoete drinken produceren verwacht de hoogleraar niet veel. Die denken aan geld en niet aan onze gezondheid. Het zal wat hem betreft toch vooral van de politiek moeten komen. Van Mechelen maakt de vergelijking met de maatregelen die de politiek heeft genomen om de verkeersveiligheid te verhogen. Met autogordels, snelheidsboetes en alcoholsloten slaagde de overheid erin om het aantal verkeersdoden spectaculair te laten dalen. Diezelfde overheid kan dat ook doen met maatregelen naar de voedingsmiddelenbranche, de ziektekostenverzekeraars en bedrijven. Maar het is volgens Van Mechelen schrikbarend hoe weinig aandacht politieke partijen hebben voor onze gezondheid.

Ceremonieel
De burger zal zijn eet- en drinkgewoontes dus moeten veranderen, maar de politiek moet dat sturen. Hoe omstreden het ook is dat de overheid zich met ons gedrag bemoeit, geen sociaal of gezondheidsakkoord zal toereikend zijn om het obesitasprobleem aan te pakken. De politiek moet ons gezond maken. De kracht van sport is daar volstrekt onvoldoende voor. Eén miljoen sportende kinderen al helemaal. Laten we hopen dat Koning Willem-Alexander zijn nieuwe taak niet al te ceremonieel zal opvatten. Zijn politieke invloed zal van groot belang zijn.

Ruud Broekhuizen is journalist bij de KRO/NCRV en jeugdtrainer bij onder andere de rugbyacademie in Den Haag. Hij schreef dit artikel op persoonlijke titel.