Potentie leefstijl- en trendsporten nog zwaar onderschat

door: Ester Wisse en Jo Lucassen

In augustus dit jaar schreven wij op Sport Knowhow XL al een stuk over een toen nog te verschijnen bundel over leefstijlsporten. De sportraad van de gemeente Amsterdam plaatste daarop een reactie waarin erg enthousiast werd geschreven over de aandacht voor upcoming en urban leefstijlsporten in de gemeente door het initiatief Jongeren Actief voor Amsterdam (JAA!- een groep van jongeren van 12 tot 23 jaar die in de gaten houdt wat er speelt onder de jongeren in Amsterdam). Een groep jonge JAA!-reporters was op pad gegaan om te inventariseren wat de belevingen en wensen zijn van jongeren die doen aan upcoming sporten als BMX, breakdance en freerunning en koppelden dit terug aan beleidsmakers. Daarnaast discussieerden zij over de ondersteuning en inzet van deze populaire ‘ongeorganiseerde’ sporten voor de realisatie van de doelstellingen uit de sport- en beweegplannen van stadsdelen.

Het is goed om te zien dat er in de gemeente Amsterdam specifiek aandacht wordt besteed aan deze nieuwe sporten en hopen dat hiermee een goed voorbeeld is gegeven voor andere gemeenten in Nederland waar deze sporten minder op het netvlies staan. In vergelijking met de traditionele sporten is er bij beleidsmakers en onderzoekers namelijk nog weinig aandacht voor dit soort nieuwe sporten. Dat is niet terecht, want vier op de tien Nederlanders heeft ooit wel eens een leefstijlsport beoefend. In de leeftijdscategorie 16 tot 20 jaar is dit zelfs 73 procent.

In ons boek ‘Sporten op de grens: Studies over leefstijlsporten’ dat net verschenen is, concluderen wij dat leefstijlsporten een belangrijk bestanddeel van de Nederlandse en globale sportcultuur vormen, maar dat het in het verleden vooral de media aan deze - meestal spectaculaire - sporten aandacht besteedden. Inmiddels lijkt er sprake van een kentering op dit front, want in het verlengde van de media, lijken nu ook beleidsmakers oog te krijgen voor het potentieel van deze activiteiten, bijvoorbeeld in het kader van recreatief en toeristisch beleid. Ze worden zelfs hier en daar opgenomen in het onderwijs en jongerenwerk. De SLO - het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling - maakte bijvoorbeeld een lessenreeks freesports (freerunning en freebiking) die gebruikt kan worden in het voortgezet onderwijs. We hopen met dit boek ook binnen het sportonderzoek te stimuleren dat er meer structureel aandacht wordt geschonken aan deze ‘innovatieve bewegingen’ in de sportbeoefening en -cultuur.

Leefstijlsporten geven een enorme dynamiek in de sportcultuur, die deels aansluit bij het optreden van hypes in sportgedrag en de drang naar productvernieuwing bij commerciële sportcentra en sportbonden. De sportbeoefening lijkt steeds meer gevoelig te worden voor modes en trends. Deze ontwikkelingen hebben gevolgen voor de manier waarop de sport georganiseerd wordt, en de partijen en organisaties die zich er mee bezig houden. Leefstijlsporten bieden naar verwachting nieuwe mogelijkheden om de sportparticipatie te vergroten. Zeker van jongeren, maar er zijn aanwijzingen dat loopbanen in een leefstijlsport langdurig kunnen zijn. In vergelijking met traditionele organisatievormen zijn we nieuwe vormen van organisatie tegen gekomen in leefstijlsporten, die het Nederlandse sportlandschap als geheel geleidelijk veranderen. Het lijkt erop dat dit ook traditionele organisaties prikkelt tot een andere aanpak. Verschillende gymnastiekclubs experimenteren bijvoorbeeld met tricks, freerunning en parkour. Ook in de gemeente Den Haag - waar het eerste exemplaar van ons boek werd overhandigd aan de wethouder sport tijdens de opening van een nieuw freerunpark - wordt bewust beleid gevoerd op beach en urban leefstijlsporten en zijn er ook ‘traditionele’ sportverenigingen die deze sporten aan zich verbinden.

Enkele resultaten uit het boek
Het boek opent met een algemeen beschrijvingskader voor nieuwe zogenoemde leefstijlsporten dat wordt gevolgd door afzonderlijke studies die verschillende leefstijlsporten vanuit verschillende theoretische perspectieven belichten. Het gaat om de sporten klimmen, raften, duiken, snowboarden, kitesurfen, parkour, windsurfen en capoeira. De studies hebben elk hun eigen thema, maar vertrekken vanuit de centrale vraag hoe processen van sportificatie en commercialisering binnen leefstijlsporten verlopen en hoe deze van invloed zijn op de beleving en betrokkenheid van participanten.

De verschillende studies in het boek laten zien dat leefstijlsporten een snelle ontwikkeling doormaken en meer en meer in de belangstelling staan, zeker bij de media. Uitvoerig wordt het verband beschreven van de evolutie en popularisering van deze sporten met maatschappelijke ontwikkelingen en sportificeringsprocessen, zoals institutionalisering, professionalisering, commercialisering en mediatisering. Aan de ene kant hebben deze processen mogelijkheden gecreëerd voor meer professionele en intensieve beoefening (versporting). Aan de andere kant hebben ze de leefstijlsporten - die in eerste instantie intensief beoefend werden door een groepje pioniers - ook toegankelijk gemaakt voor meer vrijblijvende en vluchtige deelnemers (ontsporting). Daardoor is de groep beoefenaars van leefstijlsporten snel meer divers geworden wat betreft achtergrondkenmerken en motieven om deel te nemen. De beleving en ervaringen van deze beoefenaars verschillen van persoon tot persoon.

De leefstijlsporten kwamen veelal snel in een ontwikkelingsproces waarbij beoefenaars en externe partijen zochten naar vastere vormen van organisatie. Deels gebeurde dat in verenigings- en federatiesystemen bekend van de meer traditionele sporten. Kenmerkende elementen van die sportificering - zoals de wens om risicovol gedrag aan banden te leggen en de behoefte om prestaties meetbaar en vergelijkbaar te maken - spelen een rol bij de oprichting van verenigingen en bonden in leefstijlsporten zoals het golfsurfen en snowboarden.

Leefstijlsporten worden echter grotendeel georganiseerd buiten verenigingen en bonden. Los georganiseerde netwerken van vrienden en/of bekenden speelden vooral in de ontstaansfase een rol, maar al snel ontwikkelden zich sportscholen, sportreizen en evenementen. Commerciële actoren zoals de producenten van sportmaterialen en –kleding, sportscholen en ondernemingen voor sporttoerisme zijn drijvende krachten achter de expansie van dit soort organisatievormen. Evenementen zijn binnen de leefstijlsporten in toenemende mate van betekenis. In verschillende leefstijlsporten hebben fabrikanten van materiaal, kleding en sportdranken het initiatief genomen om evenementen op te zetten. Bedrijven zoals O’Neill en Red Bull organiseren al verschillende jaren een wereldwijde serie extreme sportevenementen. Ze bieden een gelegenheid aan de vaak individuele en verspreide beoefenaars om elkaar te ontmoeten en elkaar hun nieuwste tricks te tonen.

Onder invloed van sportificeringsprocessen, maar ook van persoonlijke motieven, ambities en ervaringen ‘onderhandelen’ beoefenaars voortdurend bewust en onbewust over hun positie binnen leefstijlsporten. In sommige gevallen leidt dat ertoe dat leefstijlsporters steeds meer gaan lijken op ‘traditionele’ sportbeoefenaars, anderzijds blijft er vaak een groep leefstijlsportbeoefenaars over die zich verzetten tegen de mainstreaming van hun sport en voor wie beoefening van de betreffende activiteit veel meer betekent dan ‘sportief hogerop komen’. Iets wat vrijwel alle beoefenaars gemeen lijken te hebben, is de verbondenheid met elkaar via online netwerken. Dit is een onderwerp dat in het huidige meerjaren onderzoeksprogramma van het Mulier Instituut ‘Sportland Nederland: ambities en prestaties’ nader aandacht krijgt. Meer informatie over deze bruisende, speelse, creatieve en pionierende horizon van de sport is dus van harte welkom!

Ester Wisse en Jo Lucassen werken als onderzoekers bij het Mulier Instituut.