<em>One Love</em>

door: Wouter de Groot

Racisme, seksisme en homofobie zijn in Nederland aan de orde van de dag. Wat dat betreft is de sport geen uitzondering. Om dit in het voetbal aan te pakken is de KNVB de OneLove-campagne gestart. Een onderdeel van de campagne is dat de aanvoerders van de profclubs op gezette tijden met een OneLove-band spelen. Een aantal aanvoerders heeft vanwege religieuze overtuigingen moeite met het dragen van die band omdat de OneLove-band zou lijken op de regenboog die staat voor homo-acceptatie. Dit roept bij mij de vraag op of je je op basis van je geloof mag onttrekken aan het bestrijden van het discrimineren van homoseksualiteit als er een evident maatschappelijk probleem bestaat. Sterker nog, bevordert die religieuze overtuiging niet juist homofobie? Dezelfde vraag kan gesteld worden over seksisme en in zekere zin ook over racisme. Op deze vragen probeer ik in dit artikel antwoord te geven.

Op het eerste gezicht lijkt het alsof de vrijheid om te houden van wie je wil hier botst met de godsdienstvrijheid en dat beide ‘overtuigingen’ elkaars respect verdienen. Ik ben van mening dat het vasthouden aan religieuze dogma’s de samenleving niet verder helpt en dat gelovigen in dit geval een redeneerfout maken. Volgens de website draagt het voetbal met de OneLove-campagne¹ uit dat 'we vóór verbinding en dus tegen racisme en discriminatie zijn'. Om voor die zaken aandacht te vragen wordt o.a. door de aanvoerders van de profclubs (en het Nederlands elftal) af en toe een OneLove-band gedragen².

Sommige aanvoerders willen vanwege hun religieuze overtuiging de OneLove-band niet dragen. De kern van de argumentatie is dat de veelkleurige aanvoerdersband teveel lijkt op de regenboogvlag die staat voor homo-acceptatie. Het geloof van de aanvoerders geeft aan dat homoseksualiteit verboden is. Zij menen dus dat het in strijd is met hun geloof dat zij een OneLove-band omdoen. De betreffende aanvoerders geven aan dat zij iedereen willen respecteren, maar dat zij ook respect verwachten voor hun religieuze overtuigingen. Los van het feit dat ze dus feitelijk tegen de verkeerde kleurencombinatie ageren, beweren ze eigenlijk dat homoseksualiteit een keuze is.

Bewuste discriminatie
Voor heel veel religieuze overtuigingen kan ik respect opbrengen, maar voor deze nu juist niet. Het recht om op religieuze gronden zowel een wetenschappelijk vastgesteld feit als een in wereldse wetten vastgelegd gegeven te ontkennen kan niet voldoende worden tegengesproken. Dan wordt het immers een bewuste keuze om te discrimineren. Helemaal omdat het dus geen regenboogband is, maar een band die voor iets anders staat.

Het discrimineren van homo’s is uiteraard niet het exclusieve terrein van de gelovigen. Sterker nog, in Nederland is er een groot aantal gelovigen dat homoseksualiteit volkomen geaccepteerd heeft. Zij hebben 'het leerproces met succes doorlopen' en zijn ‘in staat om op basis van morele en principiële redenen én in overeenstemming met de eigen godsdienst, in te stemmen met de morele uitgangspunten van een liberale democratie’. Hier kom ik verderop in mijn betoog op terug.

Gelovigen en niet-gelovigen moeten de 'bereidheid hebben om over geloofswaarheden en levensbeschouwelijke kwesties redelijke discussies te kunnen voeren' met elkaar. Het wordt tijd dat deze discussie eindelijk eens op een volwassen manier wordt gevoerd. Het zou mooi zijn wanneer de OneLove-campagne de start is van een inhoudelijk debat over de rol en de plaats van religie in de Nederlandse samenleving. Ik vertel graag mijn kant van het verhaal om het debat alvast aan te zwengelen.

Vrouw en man
Ik stel vast dat de achterstelling van de vrouw ten opzichte van de man in vele religies als uitgangspunt wordt genomen. Dat is uiteraard niet exclusief te danken aan religies, maar het wordt in stand gehouden door in ‘heilige geschriften’ te bevestigen dat een vrouw ondergeschikt is aan een man. En omdat de geschriften heilig zijn kan het gros der mensheid zich er niet toe zetten hier op een andere manier tegenaan te kijken. Als gevolg hiervan heeft de mensheid in de loop van de afgelopen tienduizenden jaren het idee ontwikkeld dat mannen meer waard zijn dan vrouwen. Dit is hierdoor onderdeel geworden van de menselijke cultuur waarin mannen menen te moeten of mogen ‘jagen’ op vrouwen. Volgens mij heeft de mensheid zich inmiddels ontwikkeld op dit terrein met dank aan de wetenschappelijke methode. Niemand heeft het recht om over het lichaam van een ander te beschikken. Nergens. Nooit. We moeten onze kinderen opvoeden met het gegeven dat vrouw en man gelijkwaardig aan elkaar zijn om de behandeling van vrouwen te verbeteren en zelfs om (moderne) slavernij tegen te gaan.

Die ingebakken cultuur heeft ook gevolgen voor de wijze waarop tegen homoseksualiteit wordt aangekeken. Diezelfde heilige geschriften spreken er schande van wanneer mensen van hetzelfde geslacht de liefde met elkaar bedrijven. We kunnen gemakshalve stellen dat binnen de abrahamistische religies homoseksualiteit als fout wordt beoordeeld. Dit beeld leeft zelfs nog breed in seculiere, westerse samenlevingen onder niet-gelovigen. Naar de seksuele voorkeur van mensen is al veel wetenschappelijk onderzoek gedaan en keer op keer komt daaruit naar voren dat o.a. homoseksualiteit iets natuurlijks is. Ook in het dierenrijk komt het voor. Voor alle duidelijkheid; het is dus geen keuze!

'Les autres'
Het laatste punt dat ik hier wil aankaarten is racisme. Vooral de christelijke Europeanen hebben de wereld veroverd met een geweer in de ene hand en een bijbel in de andere. Met beide hulpstukken werd getracht de inboorlingen van Afrika, Azië en Zuid-Amerika te ‘overtuigen’ van het feit dat zij minderwaardig waren aan de witte man met zijn superieure religie. God had dit namelijk zelf gezegd tegen bijvoorbeeld de paus toen hem werd gevraagd de kruistochten te zegenen. Om het groepsgevoel te versterken heeft de menselijke soort het blijkbaar ook nodig om zich af te zetten tegen ‘de anderen’, 'les autres', zou Cor van der Laak zeggen.

Religie is dus een cultureel fenomeen (en cultuur is alles wat is aangeleerd volgens het aardrijkskundeboek op de middelbare school) dat mede vorm heeft gegeven aan seksisme, homofobie en racisme. Iets dat gedurende duizenden jaren is gevormd, laat zich niet in enkele eeuwen ongedaan maken. Religies hebben overigens ook vele positieve aspecten, en ik wil bij dezen gelijk aangeven dat er veel meer is dat gelovigen en niet-gelovigen bindt dan dat hen scheidt. Hiervoor is het wel noodzakelijk om gezamenlijke uitgangspunten te formuleren waardoor religies zich tot de seculiere liberale rechtstaat kunnen verhouden. Die mogelijkheden heb ik gevonden in het boek De seculiere samenleving³ van Patrick Loobuyck. In dit boek gaat hij nader in op de wijze waarop een religie zich tot een seculiere samenleving als de Nederlandse behoort te verhouden en hij haalt Jürgen Habermas aan.

Wederkerigheid
Ten eerste dient een religie godsdienstvrijheid (en ook niet geloven) te erkennen. Wederkerigheid is hier het sleutelwoord; als jij vindt dat je recht hebt op jouw religie, dan moet dit automatisch inhouden dat je een ander ook zijn religie of het recht om niet te geloven gunt. Men moet bovendien de bereidheid hebben om over geloofswaarheden en levensbeschouwelijke kwesties redelijke discussies te kunnen voeren. Godsdienstvrijheid houdt ook in dat men het recht heeft om van religie te veranderen of om geen godsdienst aan te hangen.

Ten tweede 'moet de religie erkennen dat de politieke orde in een moderne pluralistische samenleving gebaseerd is op een profane (wereldlijke) moraal, gestoeld op de universele waarden van vrijheid en gelijkheid'. En dit gaat ver; een religie mag feitelijk alleen nog morele en religieuze doctrines bevatten die 'kunnen instemmen met de liberaal seculiere idee dat de overheid alle burgers als vrije en gelijke individuen moet behandelen, de grondrechten moet beschermen en zich niet inlaat met levensbeschouwelijke aangelegenheden'.

Subjectieve interpretatie
Ten derde moet ‘de religie de autonomie en het gezag van de wetenschap erkennen als bron van kennis van de wereld’. 'Geloofsovertuigingen en wetenschap mogen elkaar niet tegenspreken.' Het komt er dan feitelijk op neer dat alle heilige geschriften overdrachtelijk moeten worden opgevat en niet letterlijk. Wanneer de teksten door de wetenschappelijke mangel worden gehaald, blijft er immers vrij weinig van overeind. Ook dat pleit voor een subjectieve interpretatie. Bovenstaande regels, aangevuld met het principe ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’, zorgen ervoor dat er een helder kader wordt geschetst waarbinnen de verschillende stromingen in een samenleving het gesprek met elkaar aan moeten gaan. Je moet de bereidheid hebben om samen met die anderen de samenleving in te willen richten. 'De godsdienst heeft het leerproces pas met succes doorlopen als ze in staat is om op basis van morele en principiële redenen én in overeenstemming met de eigen godsdienst, in te stemmen met de morele uitgangspunten van een liberale democratie.' U zult begrijpen dat de ene godsdienst hier verder in is dan de andere en dat zich hierin ook grote verschillen openbaren tussen landen. In seculiere samenlevingen worden deze uitgangspunten door het gros der religieuzen onderschreven. Ze bieden immers de beste garantie op godsdienstvrijheid en de beste garantie tegen de dominantie van de ene groep ten opzichte van de andere.

Wat betekent dit nu voor de OneLove-campagne?
Uiteraard staat het iedereen vrij om te denken en geloven wat men wil. Er ontstaat echter een probleem wanneer jouw opvattingen botsen met de drie uitgangspunten van Habermas en feitelijk de bestaande wetenschappelijke en juridische feiten ondermijnen.

De OneLove-campagne is bovendien een publieke campagne die o.m. wordt gefinancierd met belastinggeld. Een actie die een maatschappelijk belang dient en ook nog eens wordt gevoerd bij de grootste en populairste sport van Nederland (waar ook de problemen het grootst lijken). De persoonlijke overtuiging van een aanvoerder is in dit geval ondergeschikt aan het maatschappelijke belang. Een praktische oplossing is om voor de gelegenheid een andere aanvoerder te kiezen. Belangrijker is het een maatschappelijk debat te voeren over de vraag hoe religies zich in Nederland tot de seculiere democratische rechtstaat dienen te verhouden. En dit debat moet vooral MET elkaar en NIET OVER elkaar worden gevoerd. Er is immers meer dat ons verbindt dan dat ons verdeelt. Vele religieuzen ‘doorleven’ de democratische rechtstaat al. Om de cultuur te veranderen is het essentieel dat allen die zich in Nederland bevinden de liberale rechtstaat onderschrijven. Religies zullen zich daarom af moeten vragen hoe zij zichzelf zien: 'als een geheel van rituelen en praktijken waarin de mens een houding uitdrukt tegenover de wereld of (ook) als een geheel van overtuigingen over hoe de wereld en het bovennatuurlijke in elkaar zitten'. Het eerste is prima, het tweede botst met de wetenschap. Als de OneLove-campagne erin slaagt om die discussie op gang te brengen, dan is wat mij betreft de campagne geslaagd.

Wouter de Groot adviseert en bestuurt in de sport. Voor dit artikel heeft hij o.m. gebruik gemaakt van een aantal vakken dat hij heeft gevolgd bij de studie Religiewetenschappen aan de Universiteit Leiden. Voor meer informatie: ogvsportadvies@gmail.com.