No shame to lose

door: Agnes Elling

Na een lang en zwijgzaam voortraject is de discussie over de mensenrechten in China in het zicht van de Olympische Spelen aardig op stoom gekomen. Sport en politiek zouden niets met elkaar te maken hebben vindt het ene kamp, terwijl anderen oproepen tot protestacties vanuit de sportwereld. De politieke dimensie van sport wordt door de tweede groep wel vooral buiten de sport zelf geplaatst; het ter discussie stellen van de overtreding van mensenrechten in China. Maar politiek grijpt ook direct op de sport zelf in en niet alleen in China. Westerse landen waren gewend met het beschuldigende vingertje te wijzen naar de voormalige Oostbloklanden en totalitaire regimes zoals China, waar kinderen op zeer jonge leeftijd worden gescout of ze talent hebben om internationale successen te kunnen oogsten ter glorie van de natie. In dergelijke landen was/is topsport zeer nauw verbonden met nationale eer en trots. Het publiekelijk prijzen van succesvolle sporters gaat gepaard met het tot schande maken van de verliezers. Zij worden nauwelijks waard geacht nog te leven, zo stelde een Chinese ex-topsporter, want: ‘to lose is to shame the nation’.

In toenemende mate wordt topsport ook in westerse landen als een belangrijk exportproduct gezien. Hogere investeringen hangen samen met ambitieuze doelstellingen om de nationale trots en het internationale imago en prestige te vergroten. De Nederlandse overheid doet niet mee aan de zesjescultuur en legt de lat (onrealistisch) hoog in de ranglijst van internationale sportprestaties (Wereldkampioenschapen en Olympische Spelen) bij de beste tien landen ter wereld te willen horen. Topsport is daarmee ook in Nederland steeds politieker geladen en verbonden met economische belangen. Talentvolle sporters worden niet slechts ondersteund om zich te ontplooien en mee te doen op het sterk bezette strijdtoneel van de topsport. In de top meedraaien is niet genoeg, er moet gewonnen worden. Ook al betekent dat in sommige gevallen puur geluk of nauwelijks meetbare verschillen van honderdsten van seconden of punten.

Waar ook in andere sectoren van de samenleving maakbaarheidgedachte weer aan overtuigingskracht lijken te winnen, blijft de topsport niet achter. De komende jaren wenst Nederland kampioenen voort te brengen. Dit is een politieke keuze, die bovendien een keerzijde kent. Het topsportsysteem is gebaseerd op meritocratische waarden, sterk intern gericht (‘sport is het belangrijkste of zelfs het enige dat telt’) en wordt gekenmerkt door een veeleisend en dogmatisch trainingsregime. Door de ontwikkelingen in de laatste decennia op het gebied van professionalisering, commercialisering en mediatisering is het systeem veeleisender geworden en de maatschappelijke druk om te presteren (en niet te falen) toegenomen. Elke geproduceerde winnaar kent een veelvoudig aantal verliezers. Veelal was het topsportsysteem voor deze passanten een nuttige leerschool, maar er bestaan ook minder onschuldige slachtoffers van het topsportregime. Zware blessures die jonge mensen voor het leven tekenen en het ervaren van het niet halen van de absolute (wereld)top als persoonlijk falen, gepaard gaande met schuld en schaamte.

Als sport en politiek niets met elkaar te maken hebben, zou de overheid de top-tien doelstelling van NOC*NSF niet moeten omarmen. ‘Onze’ talentvolle sporters kunnen dan gewoon naar China en op eigen initiatief al dan niet een polsbandje of T-shirt dragen met de tekst ‘no shame to lose’.

Agnes Elling is als senior onderzoeker verbonden aan het Mulier Instituut - centrum voor sociaal wetenschappelijk sportonderzoek - te Den Bosch en verricht momenteel onder meer onderzoek naar de ‘achterkant’ van topsport binnen de transitieprocessen talentontwikkeling en stoppen met topsport.