Inactiviteit net zo ongezond als roken en obesitas

Tot de conclusie dat inactiviteit net zo ongezond is als roken en obesitas komt het internationaal gerenommeerde medische vakblad The Lancet in haar speciale sporteditie die ze – goed getimed – vlak voor de Olympische Spelen publiceerde. Koren op de molen van zorgverzekeraars zoals Menzis die sportiviteit willen belonen met een geringere ziektekostenpremie. Maar wat vormt de feitelijke onderbouwing? Is er voldoende aanleiding voor een bonus op een actieve levensstijl?

Lichamelijke inactiviteit heeft een negatieve invloed op verschillende ziektebeelden en de levensverwachting. In vergelijking met andere landen blijkt in Nederland het gezondheidsverlies door lichamelijke inactiviteit echter geringer. Desondanks vormt lichamelijke inactiviteit ook in Nederland een bedreiging voor de volksgezondheid die in meerdere opzichten vergelijkbaar is met (ernstig) overgewicht en groter is dan die van overmatig alcohol gebruik. Vormt dit voldoende aanleiding voor het belonen van een actieve levensstijl met een geringere ziektekostenpremie? Bij het afsluiten van een levensverzekering wordt immers ook gevraagd naar rookgedrag en alcoholconsumptie.

Sporten is gezond
Deze oude tegeltjes wijsheid wordt in omgekeerde vorm – lichamelijke inactiviteit is ongezond – door The Lancet voorzien van een wetenschappelijke onderbouwing. Vervolgens wordt daar de pittige conclusie aan verbonden dat ‘bankhangers’ net zo ongezond als rokers zijn. Met dit soort conclusies haal je de headlines en trending topics wel. Maar hoe worden deze conclusies door de onderzoekers gestaafd?

Lichamelijke inactiviteit verhoogt het risico op onder meer hart- en vaatziekten, type II diabetes, darm- en borstkanker. En het verkort de levensverwachting. In The Lancet worden de gevolgen van inactiviteit op deze ziektebeelden becijferd. Hierbij is rekening gehouden met storende variabelen die door inactiviteit verergeren (o.m. hoge bloeddruk bij hart- en vaatziekten en overgewicht bij diabetici). Op basis van een grote internationale vergelijking wordt geconcludeerd dat circa 6% van alle hart- en vaatziekten, 7% van type II diabetes, 10% van borstkanker en eveneens 10% van alle gevallen van darmkanker kan worden toegeschreven aan lichamelijke inactiviteit. Bovendien kan van de circa 57 miljoen sterfgevallen op jaarbasis wereldwijd 5,3 miljoen worden toegeschreven aan lichamelijke inactiviteit. De levensverwachting van de wereldbevolking kan met 0,68 jaar toenemen wanneer lichamelijke inactiviteit kan worden uitgebannen. Nu is dat misschien te hoog gegrepen, maar 10% minder inactieven kan wereldwijd jaarlijks het leven van ruim een half miljoen mensen redden.

Inactiviteit, roken en ernstig overgewicht
Hoe verhoudt lichamelijke inactiviteit zich tot andere gezondheidsrisico’s? The Lancet trekt een parallel met roken en obesitas. Het aantal sterfgevallen dat wereldwijd kan worden toegeschreven aan roken wordt geschat op circa vijf miljoen per jaar, aan lichamelijke inactiviteit op 5,3 miljoen. De levensverwachting van niet-rokende 55-plussers in Beijing ligt 4,2 tot 8,8 jaar hoger dan die van rokers. De levensverwachting van actieve 30-plussers in Oost-Azië ligt 2,6 tot 4,2 jaar hoger dan van die van inactieve. Ook met obesitas wordt een parallel getrokken. Als alle obese Amerikanen een normaal lichaamsgewicht zouden hebben, neemt de levensverwachting van alle Amerikanen met 0,7 tot 1,1 jaar toe. Als alle Amerikanen actief zouden zijn, neemt hun levensverwachting met 0,62 tot 0,94 jaar toe. Kortom: inactiviteit is net zo ongezond als roken en ernstig overgewicht.

Top 10-ambitie
Vanuit olympisch perspectief heeft Nederland een top 10-ambitie. Laten we vooropstellen dat dit een gezonde ambitie is. Maar hoe verhoudt Nederland zich tot andere landen wanneer het aankomt op de gezondheidswinst die kan worden geboekt door lichamelijke inactiviteit een halt toe te roepen?

Bijdrage inactiviteit aan een viertal ziektebeelden en sterftecijfer in %

In de tabel wordt voor enkele landen een vergelijking gemaakt van de invloed van lichamelijke inactiviteit op een viertal ziektebeelden en het sterftecijfer. Hieruit blijkt dat de soep in Nederland niet zo heet wordt gegeten als dat deze internationaal wordt opgediend. In vergelijking met andere landen – die we regulier tegenkomen in het medailleklassement – kan Nederland een relatief geringere gezondheidswinst boeken door actiever te worden. Reden voor berusting? Ogenschijnlijk zijn we immers het beste jongetje van de klas. Zeker niet! Met een sterftecijfer van 8,2 overlijden jaarlijks in Nederland circa 140.000 mensen. Op basis van de gegevens uit de bovenstaande tabel zijn circa 7.000 van deze Nederlandse sterfgevallen (4,9%) toe te schrijven aan lichamelijke inactiviteit.

Is lichamelijke inactiviteit in Nederland ook net zo ongezond als roken en obesitas? Naar opgave van het Nationaal Kompas Volksgezondheid kunnen de effecten van risicofactoren op levensjaren en gezonde levensjaren als volgt worden gespecificeerd.

Effecten van risicofactoren op levensjaren en gezonde levensjaren

Kijken we op individueel niveau – naar de selecte groep rokers, mensen met (ernstig) overgewicht, drinkers of inactievelingen – dan is het verlies aan zowel levensjaren als gezonde levensjaren bij roken en (ernstig) overgewicht beduidend groter dan bij inactiviteit. Kijken we naar de gehele bevolking – dus naar zowel ongezond als gezond levende mensen – dan zijn de verschillen geringer omdat er meer mensen zijn die te weinig bewegen dan mensen met bijvoorbeeld ernstig overgewicht.

Wanneer er in Nederland niet gerookt zou worden neemt de levensverwachting van de gemiddelde Nederlander met 1,8 jaar toe. Voor ernstig overgewicht en te weinig lichaamsbeweging is dit respectievelijk 0,3 en 0,4 jaar. In verschillende opzichten is het gezondheidsverlies in Nederland als gevolg van te weinig lichaamsbeweging te vergelijken met (ernstig) overgewicht en groter dan bij overmatig alcoholgebruik. Dit rechtvaardigt zonder meer de inzet van sporten en bewegen als onderdeel van een preventief gezondheidsbeleid. Roken vormt echter onbetwist de grootste bedreiging voor de (volks)gezondheid.

Profijt- of solidariteitsbeginsel
Begin 20e eeuw werd er nog gesproken over de gevaren van lichamelijke activiteit en vormde absolute bedrust het devies bij een acute hartinfarct. Vandaag de dag ligt dat (gelukkig) anders. Onderkend is dat sporten, bewegen en een actieve levensstijl bevorderlijk zijn voor de gezondheid en algehele kwaliteit van leven. Reden voor Menzis om sportieve mensen te belonen met een korting op de ziektekostenpremie. Dit leidde tot veel commotie. Daarbij stond niet zozeer het gebrek aan controlemogelijkheden ter discussie als wel de vraag of het solidair is. Wanneer ga je ongezond gedrag financieel bestraffen of gezond bedrag belonen? Rookwaren worden kunstmatig duur gehouden om een financiële drempel op te werpen, maar de eventuele invoering van een vettax ligt gevoelig. De mate van alcoholconsumptie is al sinds jaar en dag van invloed op de premiehoogte van een levensverzekering. Wanneer Menzis een actieve levensstijl wil belonen met een korting op de ziektekostenpremie, leidt dit tot veel commotie. Vergelijk je de risicofactoren ‘overmatige alcoholconsumptie’ met ‘te weinig lichaamsbeweging’ dan is lichamelijke inactiviteit echter schadelijker. Commotie of niet, de tijd lijkt rijp voor een sportbonus.

Bronnen:
• Effects of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy’. The Lancet Physical Activity Series Working Group, 18 juli 2012, www.thelancet.com
• Ziektelast in DALY’s: Wat is de bijdrage van risicofactoren?. Nationaal Kompas Volksgezondheid, www.nationaalkompas.nl