Groeifasen-model voor sportverenigingen

door: Sjors van Leeuwen

Net als bedrijven groeien ook sportverenigingen in fasen. Vanaf het allereerste begin maakt iedere organisatie, van klein tot groot, allerlei ontwikkelingen door. Om het hoofd boven water te houden en succesvol door te kunnen groeien voert ieder bedrijf of vereniging regelmatig veranderingen door. Naarmate je langer bestaat neemt de complexiteit en impact van deze veranderingen toe. Welke groeifasen zien we in verenigingsland en kunnen we dat samenvatten in een groeifasen-model?

In het bedrijfsleven komen we vaak het groeifasen-model tegen van managementprofessor Larry Greiner. De zes groeifasen die iedere organisatie volgens Greiner doorloopt worden hieronder beschreven. Iedere groeifase wordt getypeerd door een bepaalde aanpak én crisis die je moet overwinnen om te kunnen doorgroeien. Met het Greiner-model kun je inzichtelijk maken hoe organisaties groeien en met welke uitdagingen en obstakels ze te maken krijgen in hun groeiproces.

1. Pioniersfase: groei door creativiteit (leiderschapscrisis)
In deze eerste fase gaat het om een jong en vaak klein bedrijf. Informeel en met loyale medewerkers. De organisatiestructuur is plat en de ondernemer is vooral bezig met klanten en omzet; de ‘vent is de tent’. Groeipijn ontstaat wanneer het bedrijf groeit, de ondernemer het niet meer kan behappen en er behoefte is aan meer structuur.

2. Managementfase: groei door leiderschap (autonomiecrisis)
In deze fase worden ‘leidinggevenden’ benoemd. Er komen regels en procedures en zaken worden geformaliseerd en gestandaardiseerd. Leidinggevenden moeten zorgen voor betere beheersing van de werkprocessen. De ondernemer blijft de baas. Groeipijn ontstaat wanneer de ondernemer het niet meer overziet, zich teveel met de uitvoering bemoeit en leidinggevenden meer autonomie willen.

3. Delegatiefase: groei door delegatie (beheerscrisis)
In deze fase delegeert de ondernemer belangrijke taken aan leidinggevenden. Er wordt gestuurd op resultaten. Leidinggevenden zorgen voor het behalen van doelen. De ondernemer blijft op afstand en houdt zich bezig met strategische zaken. De organisatie krijgt divisies, afdelingen en/of teams. Groeipijn ontstaat wanneer iedereen teveel zijn eigen gang gaat en er te weinig onderlinge afstemming is.

4. Standaardisatiefase: groei door coördinatie/controle (bureaucratiecrisis)
In deze fase ligt de nadruk op het verbeteren van de coördinatie tussen de verschillende divisies, afdelingen en/of teams. Bij grotere organisaties krijgen stafafdelingen een sterkere positie, van waaruit de leidinggevenden van de verschillende organisatieonderdelen worden aangestuurd. Groeipijn ontstaat wanneer stafafdelingen te bepalend zijn en bureaucratie het bedrijf te star en inflexibel maakt.

5. Samenwerkingsfase: groei door samenwerking (overlegcrisis)
In deze fase wordt de samenwerking tussen lijn- en stafafdelingen verbeterd via nieuwe coördinatievormen zoals een matrixstructuur of projectorganisatie. Er komt meer ruimte voor overleg en er is minder oog voor formalisatie en standaardisatie. Groeipijn ontstaat als er teveel wordt overlegd, de interne gerichtheid toeneemt er te weinig aandacht is voor groei en externe ontwikkelingen.

6. Alliantiefase: groei door allianties (identiteitscrisis)
In deze fase versterkt de organisatie zijn externe gerichtheid. Verdere groei zoekt men in externe contacten en samenwerkingsverbanden. Bijvoorbeeld door fusies, allianties en vergaande netwerken. Groeipijn ontstaat als de organisatie door samenwerking afdwaalt van zijn eigen identiteit en kernactiviteiten en er van de ‘oude’ organisatie niets overblijft.

Groeifasen-model sportverenigingen
Je kunt zo’n groeifasen-model ook maken voor het verenigingsleven. Hoe groeit bijvoorbeeld een amateurvoetbalvereniging als VDZ? Welke groeifasen doorloopt het, welk type leiderschap en aanpak passen daarbij en met welke uitdagingen en obstakels krijg je te maken? Ik heb er geen studie van gemaakt, maar terugkijkend op honderd jaar VDZ kom ik, fors ingedikt, tot vijf groeifasen met bijbehorende ‘uitdagingen’:

1. Pioniersfase: groei door enthousiasme (bestaansrecht)
Periode 1926-1946. Op initiatief van Kapelaan Jansen gaat een groepje gelijkgestemden in 1926 van start. Doel is de vrijetijdsbesteding van rooms-katholieke jeugd in goede banen leiden. Die eerste jaren wordt er op verschillende veldjes in Arnhem gevoetbald. Uitdaging is het formeren van een volwaardig bestuur, de levensvatbaarheid van ‘Volharding Doet Zegevieren’ als vereniging en het goed doorkomen van de oorlog.

2. Organisatiefase: groei door organisatie/structuur (bestuur/vrijwilligers)
Periode 1946-1976. VDZ groeit door naar 400 leden. Er worden meerdere besturen gevormd, met bestuursvergaderingen, algemene ledenvergaderingen en eerste commissies. Het eerste clubblad verschijnt. Vanaf 1964 wordt Sportpark Cranevelt de thuishaven van VDZ met een nieuw, eigen clubhuis. Uitdaging is het realiseren van een eigen clubhuis, voldoende vrijwilligers en financiële stabiliteit.

3. Consolidatiefase: groei door zekerheid/stabiliteit (processen/financiën)Periode 1976-2006. VDZ groeit na een ledendip door naar 750 leden. Processen zoals aanmelding, overschrijving en contributie-incasso worden gestandaardiseerd en geautomatiseerd. Het aantal commissies, procedures en regels wordt uitgebreid, net als het clubhuis en aantal kleedkamers. Uitdaging is het zekerstellen van de plaats van VDZ in het Arnhems voetballandschap met voldoende leden en vrijwilligers.

4. Professionaliseringsfase: groei door professionalisering (missie/identiteit)
Periode 2006-2024. De vereniging groeit door naar 1600 leden. Toekomstplan wordt gemaakt: voetbal met meer plezier én van samen groter naar samen beter. Als ‘open club’ met een ‘hybride’ verenigingsstructuur waarin vrijwilligers én professionals in ‘zelforganiserende commissies’ samen optrekken; op voetbalgebied, maar ook op organisatorisch gebied. De ‘verplichte vrijwilligersregeling’ wordt ingevoerd om het aantal vrijwilligers op peil te houden. Een plan voor een nieuw clubhuis wordt gemaakt. Uitdaging is het opvangen van de ledengroei, bewaken van de verenigingsidentiteit, voldoende vrijwilligers en vernieuwing van het clubhuis.

5. Samenwerkingsfase: groei door samenwerking (focus/kernactiviteiten)
Deze fase krijgt bij VDZ vooral de laatste jaren inhoud. Om als ‘open club’ de professionaliseringsslag te kunnen maken, wordt er steeds meer samengewerkt met tal van partijen zoals gemeente, sportbonden, sponsors, bedrijven en kennis-, onderwijs-, zorg- en welzijnsinstellingen. Uitdaging is het doelgericht aangaan van samenwerkingsverbanden met voldoende menskracht om het te organiseren.

Tot zover het groeimodel zoals VDZ dat in hoofdlijnen heeft doorlopen. Het zijn eerder elkaar overlappende dan opeenvolgende fasen. In de professionalseringsfase moet je nog steeds organiseren en consolideren. Je doorloopt ook niet altijd alle groeifasen. Sommige clubs stranden in de pioniersfase, andere blijven steken in de consolidatiefase.

Ook zijn er verenigingen die in een ‘neergangsfase’ terecht komen. In al deze fasen heb je te maken met beslissingen die achteraf vaak ‘kantelpunten’ blijken te zijn. Denk aan wel/niet verhuizen, fuseren, uitbreiden, vrijwilligersbeleid, spelers betalen, enzovoort.

Groeifasen-model voor VDZ
Het groeifasen-model voor voetbalvereniging VDZ in Arnhem ingevuld:

Iedere groeifase vraagt idealiter een ander type voorzitter, bestuur en manier van werken, maar dat is niet eenvoudig te regelen. VDZ is in 100 jaar doorgegroeid naar een fase van verdere professionalisering en staat er goed voor. Hulde aan al die VDZ-voorzitters met hun besturen die daaraan een belangrijke bijdrage hebben geleverd.

Sjors van Leeuwen is zelfstandig managementadviseur. Hij adviseert bedrijven en instellingen op het gebied van klantgericht ondernemen, strategie en marketing. Hij is daarnaast als betrokken lid al vele jaren bestuurlijk en uitvoerend actief voor voetbalvereniging VDZ in Arnhem.