<em>Eyes on the prize</em>, leg streefwaarden beweegrichtlijnen wettelijk vast

door: Maurice Leeser

Het was medio maart 2023 zomaar een klein berichtje in het nieuws: het percentage van de Nederlandse bevolking van 4 jaar of ouder dat voldeed aan de beweegrichtlijnen was in 2022 met 3 procent gedaald ten opzichte van 2021. Daar waar de aanpak van het stikstofprobleem al maandenlang ‘headline news’ is in de kranten, werd er met geen woord gerept over ‘de aanpak van fysieke inactiviteit’.

In Nederland zijn nationale stikstofreductiedoelstellingen opgesteld. Deze doelstellingen zijn wettelijk verankerd in de Wet ‘Stikstofreductie en Natuurverbetering’: in 2025 moet minimaal 40 procent van het areaal van de stikstofgevoelige natuur in beschermde Natura 2000-gebieden een gezond stikstofniveau hebben; in 2030 minimaal de helft en in 2035 minimaal 74 procent. Door deze resultaatsverplichtingen wettelijk te verankeren wordt de continuïteit van beleid over verschillende kabinetsperioden gewaarborgd, met als doel het bereiken van stikstofreductie en natuurherstel.

Afdwingbare verplichtingen
Zo zijn bijvoorbeeld ook de Nederlandse klimaatdoelen vastgelegd in een wet, de Nationale Klimaatwet. Op deze bindende, afdwingbare verplichtingen kunnen burgers en organisaties zich beroepen wanneer de overheid faalt in het realiseren van de vastgestelde doelen. Een mooi voorbeeld hiervan is de zogenaamde ‘urgenda-uitspraak’, een uitspraak van de Hoge Raad die de Staat verplicht om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen.

Het stellen van streefwaarden vindt plaats bij meerdere dossiers. Belangrijkste reden voor het stellen van streefwaarden is dat ministeries zich door deze ambitieuze doelen geïnspireerd en geprikkeld voelen tot het voeren van een uitdagend beleid. Zo is in het Strategisch Plan Verkeersveiligheid de ambitie van 0 verkeersslachtoffers in 2050 geformuleerd. Een ander voorbeeld is dat 75 procent van de Nederlandse bevolking in 2040 dient te voldoen aan de beweegrichtlijnen. Beide streefwaarden zijn niet wettelijk verankerd als resultaatverplichting.

Uitdagend beleid is echter niet hetzelfde als effectief beleid. Zo lijkt de streefwaarde van 0 verkeerslachtoffers in 2050 nu al onhaalbaar. Op basis van definitieve cijfers tot en met 2021 is de prognose dat in 2050 ongeveer 75 duizend verkeersslachtoffers met ernstig letsel op de Spoedeisende Hulp behandeld moeten worden. En wat binnen het domein Verkeersveiligheid geldt, geldt ook voor het domein Sport en Bewegen. Zo is het percentage van de Nederlandse bevolking van 4 jaar of ouder dat voldeed aan de beweegrichtlijnen in 2022 (44 procent) met 3 procent gedaald ten opzichte van 2021 (47 procent), een afwijking van meer dan 25 procent van de gewenste streefwaarde in 2040.

Beweegrichtlijnen
Het lukt ons al decennialang niet om het huidige percentage Nederlanders dat voldoet aan de beweegrichtlijnen te verhogen. Daling van het percentage van de Nederlandse bevolking dat voldoet aan de beweegrichtlijnen, komt dus niet helemaal uit de lucht vallen. Dit ondanks Sportagenda’s, Sportakkoorden, Allianties, Beleidsnota’s, Manifesten, Zorgakkoorden en Preventieakkoorden. Mind you, één op de drie basisschoolkinderen voldoet niet aan de vastgestelde bewegingsrichtlijn. Van de kinderen die op de middelbare school zitten is dat zelfs tweederde. Met andere woorden, de overheid faalt om meer mensen te laten voldoen aan de beweegrichtlijnen.

Het lijkt dan ook gerechtvaardigd te concluderen dat het formuleren van streefwaarden zonder wettelijke verankering op geen enkele wijze heeft geleid tot een onomkeerbaar en stapsgewijs proces van het terugdringen van fysieke inactiviteit op de lange termijn (of tot het bereiken van de streefwaarde aangaande het realiseren van het gewenste percentage Nederlanders dat voldoet aan de beweegrichtlijnen). Het uitsluitend stellen van streefwaarden is te vrijblijvend, er moet een resultaatverplichting zijn.

Geen resultaatsverplichting
Daarom is het bijzonder te constateren dat er wel overeenstemming is over de streefwaarde (75 procent van de Nederlandse bevolking moet in 2040 voldoen aan de beweegrichtlijnen), maar er geen consensus is over het wettelijk verankeren van deze streefwaarde als een resultaatsverplichting. Dit in tegenstelling tot de aanpak van het stikstofprobleem of de opwarming van de aarde. Wellicht logisch enerzijds, wellicht opmerkelijk anderzijds. Met het huidige beleid slagen we er niet in om patronen te doorbreken voor volgende generaties en te zorgen voor een trendbreuk.

Om ‘de tragedie van de horizon’ te doorbreken en ‘exercise equity in all policies’ te borgen pleit ik ervoor om de streefwaarde op het gebied van de beweegrichtlijnen wettelijk vast te leggen, omdat in mijn ogen dit doel maatschappelijk voldoende relevant is. We weten tenslotte dat fysieke inactiviteit onder meer leidt tot een verhoogde kans op chronische ziekten zoals hart- en vaataandoeningen, diabetes type II, overgewicht en depressie, maar ook dat fysieke inactiviteit wereldwijd geldt als één van de belangrijkste beïnvloedbare risicofactoren. En dan hebben we het nog niet gehad, naast overheidsfalen, over de groeiende kloof tussen arm en rijk, dat meer dan de helft van de volwassen Nederlanders leidt aan overgewicht, de zorg zoals we die gewend zijn vastloopt en de totale zorgkosten die de afgelopen jaren zijn verdubbeld naar € 100 miljard en de verwachting is dat deze kosten de komende 20 jaar nog eens bijna verdubbelen naar ongeveer € 180 miljard.

Meerwaarde: consistent beleid
Wat is er nog meer nodig om dit maatschappelijk gezondheidsdoel voldoende relevant te vinden om de streefwaarde wettelijk te verankeren? En wat houdt ons tegen? En waarom is het ene gezondheidsdoel meer relevant dan het andere? De meerwaarde van het wettelijke verankeren van een resultaatsverplichting is gelegen in het feit dat een consistent beleid in opeenvolgende kabinetsperiodes wordt bevorderd. En dat een effectieve aanpak om fysieke inactiviteit terug te dringen voor de regering in opeenvolgende kabinetsperiodes bindend is zolang de wet niet is gewijzigd. Een wijziging van deze resultaatsverplichting is niet mogelijk zonder openbaar debat en besluitvorming in beide Kamers van de Staten-Generaal.

Stelt u zich eens voor dat het halen van de beweegrichtlijnen, naast stikstof en klimaat, vanzelfsprekend een prominente plek heeft in het regeerakkoord of provinciale en lokale coalitieakkoorden (in plaats van hopen dat iemand met een groot sporthart aan de onderhandelingstafel zit die claimt nog genoeg mogelijkheden te zien om veel meer mensen in beweging te krijgen). En dat door een wettelijke verankering de regering wordt verplicht om aan de hand van wetenschappelijke kennis een van het einddoel afgeleid effectief beleid te voeren, zowel op de korte als op middellange termijn.

Verplicht bewegen
En als de resultaatsverplichting niet wordt gehaald de Rijksoverheid, provincies en gemeenten verplicht zijn om in te grijpen met effectieve maatregelen. Denk aan elke dag verplicht een uur bewegingsonderwijs in het basis-, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs. Of dat we allen (ook de kwetsbare doelgroepen) wonen in een beweegvriendelijke omgeving, een leefomgeving die mensen faciliteert, stimuleert en uitdaagt om te bewegen, te spelen en te sporten. Dat werkgevers worden verplicht om ‘vitaliteit op de werkvloer’ te implementeren binnen hun organisatie voor al hun medewerkers. En dat bewegen een vast onderdeel is van de gereedschapskist van (huis)artsen en dat dit voorgeschreven medicijn wordt vergoed uit de basisverzekering zonder een eigen bijdrage te moeten betalen.

En als deze maatregelen achterwege blijven of onvoldoende renderen, betrokken burgers of organisaties een eigen ‘urgenda-beweegzaak’ beginnen. Omdat voldoende bewegen belangrijk is voor een goede gezondheid en te weinig bewegen stevige gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. Eyes on the prize, ik kan niet wachten!

Maurice Leeser (1969) is directeur van de Koninklijke Nederlandsche Wielren Unie (KNWU) en sinds 2019 adviseur van de Nederlandse Sportraad. In 2022 was hij programmamanager bij VeiligheidNL. Daarvoor werkt hij bijna drieënhalf jaar als directeur-bestuurder van Sportbedrijf Lelystad, zeven jaar als directeur van het Watersportverbond en drie jaar als directeur van de Roeibond. Weer eerder werkte hij vanaf 2006 bij de directie Sport van het ministerie van VWS en vanaf 2003 bij Gehandicaptensport Nederland. Van 1999 tot 2003 was Leeser in dienst bij de Dopingautoriteit.