De zoektocht naar flow

Elke sporter herkent het: dat ene moment van totale controle. Alle stukjes van de puzzel lijken samen te komen. Je voelt een optimale concentratie, je denkt nergens meer aan behalve aan wat je aan het doen bent, de tijd staat stil en vliegt tegelijkertijd voorbij. Je bent in een flow. Als sportpsychologen krijgen wij vaak de vraag hoe je deze toestand kan oproepen. Kun je jezelf trainen in het bereiken van flow? Heb je daar überhaupt controle over en kun je dit op elk moment oproepen?

In principe is het antwoord hierop: ja. Iedereen kan flow ervaren, of het nu in sport is, op je werk of in een andere situatie. Het is wel zo dat sommige personen van nature gevoeliger zijn hiervoor, bijvoorbeeld persoonlijkheden die emotioneel stabiel en doelgericht van aard zijn. Ook lenen sommige situaties zich meer om je bevlogenheid te prikkelen, bijvoorbeeld als je iets doet waar je goed in bent of waar je plezier uithaalt.

Het grootste misverstand is dat je een staat van flow zomaar kunt afdwingen. Het is geen doel op zich, het is juist iets wat je overkomt. Het ontstaat namelijk als er perfecte balans is tussen uitdaging, vaardigheid en taakgerichtheid. Deze balans kan ontstaan door omstandigheden, maar je kunt zelf ook invloed uitoefenen op die balans.

Positieve psychologie
En dit is waar sportpsychologie voor ons om draait. Zelf word ik bevlogen van het werken met sporters om het maximale uit zichzelf te halen. Sportpsychologie draait voor mij om het creëren van de juiste mindset om voor jezelf bewuste en passende keuzes te maken. Dit kunnen kleine keuzes zijn, zoals het kiezen van de voor jou best passende routine voor een belangrijk prestatiemoment om hier vervolgens doelgericht aan te werken. Ook grote keuzes - zoals het stellen van een droomdoel dat je wilt behalen over tien jaar en er dan vol voor gaan - kunnen die focus creëren die de benodigde energie losmaakt. Bij zulke keuzes is het de kunst om enerzijds de focus op je keuze te houden en anderzijds bij het uitvoeren van die keuze in het hier en nu te blijven. Juist het doen, het daadwerkelijk uitvoeren van je sporthandelingen, is een essentiële voorwaarde om flow te kunnen bewerkstelligen.

Om de juiste keuzes te maken is het essentieel om te weten wie je bent. En dan niet zozeer wat je als sporter nog niet kan of waar je je nog in dient te ontwikkelen; een sporter moet weten wat zijn talenten zijn. Iets waar je hart sneller van gaat kloppen kan alleen maar voortkomen uit iets waar je goed in bent, waar je talent in hebt. En sporters hebben unieke talenten en kenmerken. De kunst is om die zo te gebruiken dat het leveren van prestaties en het hebben van plezier hand in hand gaan.

Daar komt nog bij dat mensen het nastreven van iets positiefs stimulerender vinden dan het voorkomen van iets negatiefs. Zo vinden sporters die wij zien flowgerichte trainingen niet alleen prettiger dan trainingen die zich richten op bijvoorbeeld wedstrijdspanning. Ook ervaren zij over het algemeen persoonlijke groei, omdat sporters meer inzicht krijgen in en controle krijgen over hun vaardigheden..

Bewuste aandacht
Het maximale uit jezelf halen draait dus om balans. Natuurlijk heeft sport alles te maken met fysieke prestaties, en ook met mentale prestaties. Het gaat er alleen om dat jij er als sporter achter komt wat jij nodig hebt om tot prestaties te komen. Dit kan ten eerste dus door bewuste keuzes te maken en hier vasthoudend in te durven blijven. In dit licht is het ontvangen van concrete en tevens eenduidige feedback op je acties belangrijk. Door de juiste feedback krijg je een groter inzicht in je sport. De sporter die wil groeien zal zich altijd open moeten stellen voor wat hij uit zijn omgeving terugkrijgt. Of dit nu een sportpsycholoog is, een coach, een medespeler of een fysiotherapeut. Dit is natuurlijk het grondbeginsel van training (technisch, tactisch, fysiek of mentaal), maar het gaat verder dan dat. Het open staan voor feedback geeft focus en leidt tot betrokkenheid bij het behalen van je doelen. De uitdaging zit in het durven kiezen en focus houden op je doelen, versus het meegaan in de waan van de dag.

Ten tweede draait alles om aandacht. Alles staat of valt met bewuste aandacht voor je taak, voor wat jij aan het doen bent. Een hockeyer in de finale van de Olympische Spelen die een strafbal moet nemen weet wat hij moet doen en hoe hij dat moet doen. Maar het bewust met één taak bezig zijn is een van de moeilijkste dingen voor een sporter. Hoe simpeler de taak, hoe moeilijker de uitvoering is. Dit komt omdat het bewustzijn niet geheel in beslag wordt genomen door de taak. Deze is immers heel –of eigenlijk té– eenvoudig.

Een taak uitvoeren zonder druk van binnenuit of afleiding van buitenaf is niet alleen voor sporters moeilijk. Probeer maar eens je gedachten en je bewustzijn te laten samenvallen als je een tomaat aan het snijden bent. Meestal jas je een tomaat in vieren en bedenk je wat je erna nog moet snijden of welke kruiden passend zijn bij het gerecht. Wat je echter ook kunt doen is je aandacht richten op het aandachtig snijden van de tomaat. Je neemt een schoon snijplankje en scherp mes, slijpt het zo nodig even bij en richt je aandacht dan op het snijden van de tomaat, rustig en zorgvuldig. Alleen het snijdende mes horen, zien en voelen vergroot al je aandachtig bewustzijn. Als een sporter op de belangrijkste momenten leert om ‘klein’ te denken, is de kans op flow al groter. Aandacht maakt alles interessanter.

De heilige graal
Voortbordurende op het bovenstaande is het voor ons als sportpsychologen lastig om een algemeen antwoord klaar te hebben op de vraag ‘hoe bereik ik flow’. Elke sporter heeft immers andere specifieke talenten, een andere geschiedenis en kijkt anders tegen situaties aan. Je kunt een sporter hier echter wel in sturen. Door een beginpunt te nemen en het einddoel voor ogen te houden, kun je samen met een sporter een weg uitstippelen die hem of haar het beste past.

Centraal daarbij is continue zelfreflectie. Is het gestelde doel wel in balans met de capaciteiten van een sporter? Misschien is een voetballer gewoonweg te traag of traint de zwemmer in een te weinig inspirerende omgeving. Je zult als sporter het gehele plaatje duidelijk moeten hebben om die juiste balans te vinden. Niet alleen fysiek of mentaal, maar ook het sociale aspect. Wordt de gekozen weg die wordt bewandeld bijvoorbeeld wel door iedereen op dezelfde manier benaderd? Of verwachten de ouders van een voetballertje andere dingen van hem dan zijn jeugdcoach? Als sportpsycholoog gaat het erom om dit proces te begeleiden. Samen met een sporter of team loop je mee op hun weg, soms wel voor meerdere jaren, tot aan de top van die berg. Om dan daar, op die top, alles samen te laten vloeien tot dat ene moment van lichamelijke en geestelijke perfectie.