De vraag van Rick Cost aan Annemieke Zijerveld

De vraag van… Rick Cost, bewegingswetenschapper en inspanningsfysioloog van het dames- en herenteam tijdens het WK hockey
Aan… Annemieke Zijerveld, sportpsycholoog

De vraag
In hoeverre zijn wij als Nederlandse topsporters belast met een bepaalde mentale benadering en hoe kunnen wij dit in ons voordeel gebruiken? Wereldwijd wordt namelijk de Australische en Amerikaanse mentaliteit geroemd en worden wij als mentaal zwak genoemd.

Het antwoord
Ik krijg van veel mensen vaak de vraag wat een persoon een goede atleet maakt. Waarom sommige mensen altijd hun doelen behalen terwijl anderen dat zo vaak niet doen. De mentale benadering - met name de mentale weerbaarheid - kan hierbij een onderscheidende rol spelen.

Talent speelt een veel minder grote rol dan vaak gedacht wordt. Wetenschappelijk onderzoek toont steeds meer aan dat mentale weerbaarheid - of 'gritt' - een belangrijke rol speelt in het behalen van gestelde doelen. Het goede hieraan is dat mentale weerbaarheid te trainen en dus te ontwikkelen is.

Hierin ligt waarschijnlijk een eerste verschil van Nederland ten opzichte van de Verenigde Staten en Australië. Laatste twee genoemde landen zijn zich erg bewust van het onderscheidende belang dat mentale weerbaarheid kan hebben. Tezamen met het feit dat dit te ontwikkelen is. Om deze reden wordt de training van mentale weerbaarheid in deze landen in de diverse jeugdprogramma’s al opgenomen. Hierdoor worden sporters op jonge leeftijd getraind in de ontwikkeling van mentale weerbaarheid.

In Nederland wordt het belang van mentale weerbaarheid steeds meer erkend. Echter wordt de training ervan nog maar mondjesmaat opgepakt. Laat staan dat er een structureel trainingsprogramma bestaat. Een programma dat aanvangt bij onze jeugdatleten en doorloopt tot en met onze elite atleten.

Om een mooi voorbeeld hiervan te noemen: The Australian Institute of Sport (AIS) heeft het programma Australia’s Winning Edge: High Performance Strategy ontwikkeld. Dit programma is ontwikkeld door diverse partijen om Australië verder te laten groeien tot een van de beste sportlanden ter wereld. Het programma koppelt wetenschappelijke kennis aan elkaar om tot het beste resultaat te komen. Hierbij komt onder meer kennis uit de geneeskunde, fysiotherapie, klinische psychologie, sportpsychologie, voedingskunde en bewegingswetenschappen.

De ontwikkeling van mentale weerbaarheid vormt een essentieel onderdeel van het programma. Mentale weerbaarheid wordt hierbij breed ingezet bijvoorbeeld ook als instrument in het doping preventieprogramma. Het programma begint bij jeugdatleten en loopt door tot aan de elite atleten. Onderscheidend is dat het een structureel programma betreft. Als het in Nederland over mentale weerbaarheid gaat, blijft het vaak gelimiteerd tot een workshop of een andere zeer beperkte interventie.

De ontwikkeling van mentale weerbaarheid dient hetzelfde beschouwd te worden als de fysieke ontwikkeling van een atleet. Het kost tijd en training om tot een optimaal resultaat te komen. Om deze reden dient de training van mentale weerbaarheid reeds bij de jeugd te beginnen. Dit inzicht is in Verenigde Staten als Australië reeds enige tijd aanwezig. Structurele programma’s op het gebied van mentale weerbaarheid zijn aanwezig en worden op grote schaal toegepast.

Als we kijken naar recent gespeelde sportwedstrijden - zoals tijdens het WK hockey en het WK voetbal waarin Nederland tegen een Australisch team heeft gespeeld - vallen een aantal zaken op. Naar mijn mening, scoort Nederland in beide gevallen hoog op vaardigheden (skills). In het voetbal kan gesteld worden dat Nederland hoger scoort op vaardigheden, ten opzichte van de Australische opponent. Toch werd het een zeer lastige wedstrijd.

Dit heeft onder meer te maken met de mentale weerbaarheid van het Australische team. Op vaardigheden scoren ze wellicht lager, maar met hun krachtige mentaliteit kunnen ze een technisch beter land het zeer moeilijk maken. Dit is mede te danken door het gevoerde tweesporenbeleid van hun land. Naast het fysieke gedeelte wordt evenveel aandacht besteed, op een structurele basis, aan het mentale gedeelte.

Het hockey geeft een ander mooi voorbeeld. Het laat zien dat wanneer Australië ook aan de kant van de vaardigheden gaat opschakelen, ze in combinatie met hun sterke mentaliteit, erg sterk zijn. In het voetbal krijgt Australië dit ook in de gaten. Om deze reden zijn ze bezig om de vaardigheden te verbeteren. Dit door veel kennis uit het buitenland aan te trekken. In combinatie met de sterke mentale weerbaarheid biedt dit veel mogelijkheden in de toekomst.

Ik sprak laatst met een atleet uit Australië en vroeg hem wat hen mentaal zo sterk maakt. Dit mede naar aanleiding van de WK poulewedstrijd die het Nederlands elftal speelde tegen het Australische elftal. Een wedstrijd waarin het Australische team maar bleef aandringen en echt niet eerder opgaf totdat de wedstrijd daadwerkelijk was afgelopen. Hij antwoordde mij dat de mentaliteit hen gewoon in het bloed zit. Hij gaf mij het voorbeeld van een kind dat een tenniswedstrijd speelt. Hij zei:

'Als een kind bij jullie een tenniswedstrijd verliest, dan vergoelijken ouders dat vaak meteen met opmerkingen als, het lag aan het weer, de umpire, de baan, de tegenstander en noem maar op. Met andere woorden het ligt vaak aan externe factoren. In Australië, wordt veel gekeken naar wat er in je eigen optreden beter had gekund. Daar zou eerder tegen een kind gezegd worden, dat de backhand gewoon niet goed genoeg was, of dat er sneller bewogen moet worden. Met andere woorden, wat kun je er zelf aandoen om je prestatie te verbeteren. Te kijken naar datgene waar jezelf controle over uit kunt voeren. Opbouwend kritisch durven te zijn indien nodig. Zodat er verbetering en ontwikkeling kan plaatsvinden.'

Wellicht dat er in dit simpele verhaal ook een kern van waarheid zit. Misschien zijn wij Nederlanders vaak te extern gericht bij het verklaren van mindere prestaties. Dit in plaats van te kijken naar wat we zelf kunnen verbeteren. Maar naar mijn idee zit het grootste verschil in het erkennen van het belang van mentale weerbaarheid in de sport. Het belang voor een atleet om flexibel te zijn, goed met tegenslag om te kunnen gaan, in het moment kunnen blijven en met passie zichzelf weer keer op keer te willen verbeteren.

Dit belang gaat wel steeds meer gezien worden in Nederland. Echter is hiervoor nog geen structureel programma. Een programma dat een goede basis vormt voor onze jeugdatleten en zich doorontwikkelt naar onze elite-atleten. In de Verenigde Staten alsmede Australische wordt evenveel waarde toegekend aan het mentale gedeelte als het fysieke gedeelte. Bestaat de visie dat het mentale gedeelte van een atleet ook evenveel getraind moet worden als het fysieke gedeelte. The mind is a muscle that need to be trained. Deze visie maakt het dat deze landen in zoveel sporten uitblinken. Ook al zijn de vaardigheden misschien niet eens altijd optimaal.

Of Nederland in het bezit is van een bepaalde specifieke mentale benadering? Ik denk dat de Nederlandse sportcultuur nog veel aan de kant van de vaardigheden zit en het fysieke gedeelte. Het mentale aspect komt in Nederland de laatste tijd wel steeds meer aan het licht. Zie bijvoorbeeld 'de totale mens-benadering' van onze bondscoach Louis van Gaal. De opkomst van het mentale gedeelte in de sport biedt ons land kansen. Deze kansen moeten we gaan zien en verzilveren. Als Nederland naast het hoge niveau van vaardigheden nu ook gaat inzetten op mentale weerbaarheid kan Nederland op een structurele basis een nog sterker sportland worden.

Volgende keer de vraag van Annemieke Zijerveld aan Jack Brinkman, ex-hockeyinternational en hockeycoach:
Hoe kijk jij als coach aan tegen het 'totale mens-principe' zoals dat geïntroduceerd is door Louis van Gaal? Volgens dat principe is de sporter niet alleen sporter maar ook echtgeno(o)t(e), vader/moeder, enzovoorts, waar de coach rekening mee zou moeten houden. Toepassen van het 'totale mens-principe' gaat er ook vanuit dat alle sporters aparte individuen zijn die ieder een eigen aanpak van de coach behoeven. Ben je het daarmee eens? Hoe pas je dat (goed) toe in een teamsport als hockey bijvoorbeeld?