De vraag van Juri Hoedemaker aan Isabel de Bruin Cardoso

• De vraag van… Juri Hoedemaker, schrijft een proefschrift over de (comeback van de) hofnar
• Aan... Isabel de Bruin Cardoso, op 15 februari jl. gepromoveerd met een proefschrift getiteld ‘De donkere kant van de NGO-halo: onderzoek naar morele goedheid als aanjager voor NGO onethisch gedrag’

De vraag

Je bent in februari jl. gepromoveerd met onderzoek naar het halo-effect. Wat is het gevaar van het halo-effect voor bestuurders van sportclubs?

Het antwoord

Het halo-effect is wanneer we een positieve indruk van een persoon, organisatie of groep hebben, waardoor we ook andere aspecten van hen als positief zien. Of anders gezegd, waardoor alles niet alleen beter lijkt, maar zelfs als het ultieme goede wordt beschouwd. Maar waarom is dit belangrijk voor bestuurders van sportclubs? Uit mijn onderzoek blijkt dat dit effect vaak voorkomt in organisaties waar mensen geloven dat ze goed doen. Ook sportclubs vallen hier onder. Het halo-effect kan ervoor zorgen dat mensen denken dat alles wat de organisatie doet goed is, waardoor onethisch gedrag kan worden goedgepraat of bewust genegeerd. Het halo-effect kan betekenen dat u als goede bestuurder uw eigen onethische vijand bent. Daarom deze bijdrage!

De positieve impact van sport
Sport heeft een positieve impact op individuen en het collectief. Sportclubs worden vaak gezien als ‘goed’ vanwege hun missie of doel. Sport is niet alleen belangrijk voor onze fysieke en mentale gezondheid, maar ook voor de samenleving. Sport verbindt mensen met dezelfde passie en biedt een platform voor participatie en gemeenschap. Dit positieve beeld van sportclubs draagt bij aan hun aantrekkingskracht.

Maar sportclubs zijn niet gewoon ‘goed’. Mensen hebben de vrijheid om te kiezen bij welke sportclub ze zich willen aansluiten, gebaseerd op de sport maar ook op de waarden van de club. Mensen kiezen dus een club omdat ze zich aangetrokken voelen tot clubs die hun eigen waarden delen. Dit zorgt ervoor dat mensen zich aangetrokken voelen tot clubs die hun eigen waarden delen. En dan beschouwen ze ‘hun’ club als ‘goed’ of zelfs ‘beter’ en andere clubs als ‘anders’, wat vaak impliciet betekent ‘minder goed’ of wellicht zelfs ‘slecht’. Wie gaat er als vegetariër nu voetballen bij een club waar ze vleeskrokketen serveren?

Gevolgen van het halo-effect
Het halo-effect zorgt ervoor dat de leden van de club als ‘goed’ en betrouwbaar worden gezien omdat ze dezelfde sport en waarden delen; de anderen zijn gewoon anders. Dit kan echter problematisch worden wanneer de perceptie van de eigen goedheid wordt verheerlijkt. Als de missie, waarden en mensen geïdealiseerd worden en prioriteit krijgen boven andere aspecten van de sportclub, ontstaat er een risico op onethisch gedrag dat niet als onethisch gezien wordt.

Morele rechtvaardiging
Een verheerlijking van de missie, zoals het idee dat sport het belangrijkste is voor onze samenleving, kan leiden tot een 'doel heiligt de middelen-mentaliteit'. Een concreet voorbeeld hiervan is het dopinggebruik binnen sportclubs. In de jaren negentig en 2000 kwam het gebruik van doping in de wielersport uitgebreid in de publiciteit, met name door de bekentenissen van bekende renners, waaronder enkele uit Nederland. Renners en hun teams rechtvaardigden het gebruik van verboden middelen door te geloven dat het hen hielp om te winnen en daarmee de club of het team in een beter daglicht te stellen.

Het halo-effect zorgde ervoor dat binnen het team en bij de fans een cultuur ontstond waarin de prestaties en de goede naam van het team als zo belangrijk werden gezien, dat het gebruik van doping werd gezien als een noodzakelijk kwaad om deze successen te behalen en te behouden. Dit leidde tot een situatie waarin onethisch gedrag werd getolereerd en zelfs aangemoedigd, omdat men geloofde dat de uiteindelijke missie – het behalen van overwinningen en het promoten van de wielersport – deze middelen rechtvaardigde.

Morele superioriteit
Een verheerlijking van de waarden achter de missie kan ertoe leiden dat de waarden van andere groepen of clubs worden genegeerd. Een verheerlijkt beeld van de moraal van de sportclub kan ertoe leiden dat medewerkers en vrijwilligers hun eigen morele opvattingen prioriteren boven die van anderen. Dit kan resulteren in een bereidheid om deel te nemen aan gedragingen die door de bredere samenleving als onethisch worden beschouwd.

Een voorbeeld hiervan is een voetbalclub die bewust spelers scout en aantrekt uit andere clubs zonder de juiste transfers of overeenkomsten te volgen, omdat zij geloven dat hun manier van opleiden superieur is en uiteindelijk beter voor de sport. Dit soort gedrag negeert de waarden en afspraken van andere clubs, waardoor conflicten en onethische situaties ontstaan.

Morele naïviteit
Een verheerlijking van mensen binnen sportclubs kan leiden tot slecht integriteitsmanagement, waarbij ethisch gedrag niet goed wordt bewaakt. Dit gebeurt wanneer individuen als inherent betrouwbaar worden gezien en daardoor een tweede kans krijgen na overtredingen, wat onethisch gedrag stimuleert.

Voorbeelden hiervan zijn het misbruikschandaal in de Nederlandse turnwereld in 2017, waarbij meerdere turnsters getuigden over jarenlange mishandeling door hun trainers. Een ander voorbeeld is de zaak van voormalig voetbalster en oud-bondscoach van de Oranjevrouwen, Vera Pauw, die in 2022 onthulde dat zij in 1997 en 2004 tijdens haar tijd bij het nationale team seksueel misbruikt was door drie functionarissen binnen het Nederlandse voetbal. In beide gevallen werden de functionarissen en trainers gezien als onmisbare, belangrijke figuren, waardoor signalen van misbruik werden genegeerd. Ze werden beschermd door de clubleiding vanwege hun status, wat een cultuur van straffeloosheid creëerde. Deze voorbeelden laten zien hoe het halo-effect kan leiden tot het negeren van ernstig onethisch gedrag, omdat individuen binnen de club als inherent goed en betrouwbaar worden gezien.

Implicaties voor bestuurders
Een halo - of heilige krans - over de missie, waarden en mensen binnen een sportclub kan leiden tot onethisch gedrag. Bestuurders moeten zich bewust zijn van dit risico en ervoor zorgen dat de perceptie van goedheid binnen de club gezond blijft en niet overdreven wordt. Een goed bewustzijn en actieve maatregelen kunnen helpen om de integriteit binnen de sportclub te waarborgen. Dit omvat regelmatige training op het gebied van ethiek, het instellen van anonieme meldpunten voor misstanden en het consequent handhaven van gedragsregels, ongeacht de positie van de overtreder. Door een cultuur van transparantie en verantwoordelijkheid te bevorderen, kunnen bestuurders het risico van het halo-effect verminderen en een eerlijkere, ethisch verantwoorde omgeving creëren.

Volgende keer het antwoord op de vraag van Isabel de Bruin Cardoso aan Ben Moonen:
Jij bent expert op het werven van fondsen. Hoe zouden sportclubs hun fondsenwerving strategisch kunnen aanpakken? Kunnen/moeten zij leden en vrijwilligers hier een bijzondere rol in laten spelen?