De kleren van de keizer: hoe ‘naakt’ zijn we ongemerkt zelf?

door: Joscha de Vries

In een training gesprekstechnieken werd ik ooit zeer hardhandig geconfronteerd met mijn vermogen NIET te zien wat zich recht voor mijn ogen afspeelt. Ik oefende een gesprek onder toeziend oog van mede-cursisten én een camera. Een acteur speelde mijn gesprekspartner; een klant waar ik een lastig gesprek mee wilde voeren. Tijdens mijn gesprek, dat in mijn ogen naar verwachting verliep, merkte ik dat mijn mede-cursisten onrustig werden. Pas toen ik het gesprek terugkeek op de beelden begreep ik waarom. De acteur zat op een meter afstand van mij te huilen en ik negeerde dat volledig. Mijn mede-cursisten en mijn trainer dachten ongetwijfeld dat ik niet wist hoe ik erop moest reageren en dus maar doorging met het gesprek. De ongelooflijke werkelijkheid is, dat ik het niet gezien heb. Pas op camera zag ik wat zich vlak daarvoor direct voor mijn neus had afgespeeld. Ik werd geconfronteerd met mijn vermogen een heftige gemoedstoestand compleet te negeren. Een vermogen waar ik niet bepaald trots op was…

Het lijkt erop dat ik niet de enige ben die soms niet registreert wat er echt gebeurt. Sterker nog, dat schijnt ons allemaal regelmatig te overkomen. Dit heet strategische onwetendheid, las ik in een artikel van Roos Vonk in NRC van 29 januari jongstleden: ‘Waarom je vooral ziet wat je wil zien.’ Een prikkelende uitspraak die het waard is om eens rustig over door te denken. Blijkbaar heeft elk van ons zijn eigen spindoctor in zijn hoofd. Een spindoctor die aan ons gewaagd is; en die soms dus ook slimmer is dan wijzelf. We kunnen onbewust sneller en beter informatie filteren dan dat we bewust kunnen registeren. Met als gevolg dat we soms iets niet zien. Zelfs niet als het recht voor onze ogen gebeurt. Bijvoorbeeld omdat het ons niet goed uitkomt. Of omdat het niet strookt met wat we verwachten of wensen.

Drie thema's
Terwijl ik het artikel las, realiseerde ik me dat dit fenomeen ook in de sport speelt. Sommige dingen laten we bestaan, omdat we niet willen zien dat ze eigenlijk niet oké zijn. Voor je het weet zie je het ook echt niet meer. De kleren van de keizer zijn soms ook sportkleren. Gemakkelijk kom ik ineens op drie thema’s, die ik in eerdere columns ter discussie stelde.

Ten eerste het accepteren dat de (top)sport voor een groot deel leeft van merken die gewoonweg niet thuishoren in de sport. Red Bull verbindt zijn naam aan voetbalclub RB Leipzig, aan de Formule 1, aan spectaculaire wintersport-events, maar het is en blijft een ongezond, dikmakend suikerdrankje. En inmiddels hebben vrijwel alle clubs - wellicht alleen Roda JC niet - in de Eredivisie een contract met een gokbedrijf. Dit soort verbintenissen werken een ongezonde leefstijl van overgewicht en obesitas tot matchfixing en schuldenproblematiek in de hand.

Ten tweede de bijna onoverbrugbare kloof tussen de zo breed gewenste positieve sportcultuur en de werkelijkheid. Ja, sociaal veilig sporten: dat willen we allemaal. Maar toch is er wekelijks, op alle sportvelden, sprake van grensoverschrijdend gedrag. We staan erbij en kijken ernaar. We laten het gebeuren of sterker nog, we doen het zelf. Het zorgt er ondertussen voor dat het negatief ingrijpt op het spelplezier van jonge en oudere sporters. Het zorgt ervoor dat ze stoppen, beschadigd raken en zich zeker niet sociaal veilig voelen.

Op sportvelden en in -hallen zie ik gedrag en beluister ik woorden, die we in een andere setting nooit zouden accepteren. Als we weten dat kinderen gedrag kopiëren, is het grotendeels verklaard waarom ze soms tekeergaan tegen hun leerkracht op school. Ze imiteren eenvoudigweg de reactie van hun ouders langs de lijn. Waar zijn de ouders die hun kind corrigeren in plaats van hardop te bevestigen dat de scheids echt een onbegrijpelijke beslissing nam? En waarom maken (of roepen) we wel opmerkingen naar een scheidsrechter of een vervelende tegenstander, die we never nooit niet tegen een collega of leidinggevende zouden maken? Ik zie coaches die het vanzelfsprekend vindt dat sommige jonge kinderen (veel) minder spelen dan kinderen die ‘beter’ zijn. Omdat ze nu eenmaal minder goed zijn. Stel je voor dat de leerkracht van je kind dit ook zou doen: nee, Sophie mag alleen maar af en toe meedoen met rekenen, want ze is daar niet zo goed in…

Ten derde het verschil dat optreedt tussen het belang van sport kennen en handelen naar het belang van sport. We kennen allemaal het belang van sport, we weten ook dat de sport het lastig heeft (niet voor niets wendt de sport zich tot merken die eigenlijk helemaal niet in de sport passen). Je hoeft maar één bestuursvergadering van een willekeurige club mee te maken om te weten dat clubs moeite hebben overeind te blijven én dat sport in groeps- of teamverband voor veel Nederlanders niet betaalbaar is. Dat echt alle clubs graag goede en opgeleide trainers zouden inzetten voor al hun (jeugd)leden, maar dit eenvoudigweg niet kunnen betalen. Als die trainers er al zijn.

Ze doen niets...
Ook politiek bestuurders, onze staatssecretaris van sport, de gedeputeerden en wethouders met de sportportefeuille weten dit. En ook de Kamer-, Staten- en gemeenteraadsleden weten dit. Maar ze doen niets. Ze trekken er niet meer geld voor uit. Ik leerde ooit van een collega: 'kijk maar in de begroting, dan weet je hoe belangrijk het is'. Nou sport is in de praktijk hooguit in woorden belangrijk. We hopen dat een sportwet uitkomst biedt, maar een sportwet is niet hetzelfde als ‘meer geld’ of ‘meer ondersteuning voor de clubs en ruimte voor professioneel kader’. De problemen die er zijn ín de sport en de problemen die er zijn om deel te nemen aan sport, zijn misschien iets minder zichtbaar dan onveilig sportgedrag op de sportvelden; dat maakt deze problemen niet minder pregnant. De cijfers zijn makkelijk te vinden. Maar willen we wel echt weten hoe het zit?

Het is makkelijker om je te richten op wat wél goed gaat en het is makkelijker uit te leggen dat het (belasting)geld wordt uitgegeven aan vraagstukken die heel zichtbaar zijn. Preventie kan je slecht verkopen. Ja, strategische onwetendheid is er ook in de sport. Overal en duidelijk zichtbaar. Tot nu toe zijn onze interne spindoctoren ons de baas. Laten ze ons doorgaan als ware we de trotse keizer? Hoe lang blijven we de zoetigheid slikken, hoe lang laten we nog over de grenzen van jonge sporters lopen en wanneer gaan we zien dat clubs, vertaald naar mijn eigen confronterende ervaring, écht huilend tegenover ons zitten en geen uitkomst meer zien? Het heeft misschien even geduurd, maar ik zie ze nu.

Joscha de Vries is directeur-bestuurder bij SportUtrecht. Eerder was zij werkzaam als organisatieadviseur en verandermanager vanuit haar eigen bureaus Hiemstra & De Vries en later Assist4Sport. Vanuit die bureaus werkte zij aan opgaven in de publieke sector in het algemeen en vanuit Assist4Sport in de sport in het bijzonder. In nevenfuncties was en is zij al langer actief als bestuurder in de sport.