De ideale bondscoach

door: Gyuri Vergouw


De bondscoach. Tijdens belangrijke toernooien weten we de prestaties van de meest zichtbare manager van het land allemaal te beoordelen. We spreken niet voor niets over 16 miljoen bondscoaches als Oranje weer eens tegen een nederlaag aanloopt of wordt uitgeschakeld. Dan kijken we naar de tactiek en het spel van het Nederlands elftal alsof het moderne kunst is en denken: dat kan mijn zesjarig nichtje beter. Een verkeerde wissel, een onevenwichtige selectie of een verkeerde tactiek? We denken dat we dit zelf beter kunnen. De vraag is of dat echt zo is. Tijd om te bezien waar een (bonds)coach - maar ook een (sport)manager - op beoordeeld kan worden. In mijn nieuwe boek 'Bondscoach!' wordt een analysemethode aangereikt die door sporters en sportmanagers direct in de praktijk toepasbaar is.

Het werk van een (bonds)coach wordt vaak onderschat, niet in de laatste plaats door sommige coaches zélf. Zo zei de manager van het Engelse team en voormalig topspeler Kevin Keegan in 2000: ‘Je hoopt en doet dan net alsof je weet wat je aan het doen bent’. Daar kom je tegenwoordig niet meer mee weg. Een succesvolle coach van een team jonge professionals dient over een goed gevulde coaching- en managementgereedschapskist te beschikken, in Bondscoach! opgenomen onder het acroniem: MASTERPLAN.

Het woord bestaat uit de eerste letters van tien cruciale activiteiten van (bonds)coaches: Missie, Aanpak (strategie en tactiek), Selectie van talent en talentmanagement, Teambuilding, Evaluatie van kritieke succesfactoren en zwakke plekken, Relatie- en reputatiemanagement, (omgaan met de) pers, Leiderschap, Assistenten en Nederlandse school. Deze onderwerpen vormen de rode draad van Bondscoach! en bieden inzicht in de werkwijze van voormalige, huidige én toekomstige bondscoaches. De aanpak is gebaseerd op jarenlang onderzoek naar het functioneren van bondscoaches, waarbij interviews, (auto)biografieën, managementliteratuur en statistisch onderzoek leidend zijn geweest.

Dat was nog niet eenvoudig, want de deuren van de KNVB in Zeist blijven over het algemeen gesloten. Niet voor niets sprak voormalig bondscoach George Knobel ooit de volgende woorden:

‘Een van de belangrijkste regels voor een bondscoach is: je zegt nóóit hoe het echt in elkaar zit. Vaak is de waarheid te ruiken, maar als je als bondscoach verstandig bent, draai je je toch onder de waarheid uit. Dat kan, omdat niemand iets kan bewijzen, zolang iedere betrokkene zijn mond houdt.’

Gelukkig blijkt dat laatste lastig vol te houden en komt er altijd meer naar buiten dan in eerste instantie welgevallig is. Wie zoekt, vindt genoeg interessant materiaal. Daarnaast is het functioneren van een voetbalbondscoach van Oranje dankzij de altijd aanwezige pers uitstekend zichtbaar en bijna dagelijks toetsbaar.

Verrassingselement
Neem de Aanpak. Daarbij moeten we denken aan de algemene strategie en de uitvoering hiervan in een heldere tactiek. De kennis hierover ontwikkelt zich razendsnel. De winnaars van vandaag zijn de middenmotors van morgen, een ontwikkeling die we momenteel kunnen zien bij het Nederlands elftal, ploegen uit de Eredivisie en zelf internationaal bij teams als Barcelona en Bayern München.

Laten we het bij Nederland houden. Hier te lande proberen we de wereld nog steeds te verrassen met onze Hollandse school, waarbij we tegenstanders proberen kapot te spelen met een 4-3-3 opstelling met vleugelspelers en opkomende verdedigers en veel balbezit. Dat lukte fantastisch in de jaren zeventig. Daarna hadden tegenstanders het antigif tegen deze tactiek gevonden en bleven successen jarenlang uit. In de jaren negentig beleefde de tactiek dankzij Johan Cruijf, Marco van Basten en een geweldige generatie spelers een Renaissance, maar inmiddels is de tactiek achterhaald.

Wat blijkt? Een innovatieve tactiek biedt teams drie tot vier jaar concurrerend voordeel. Dan is het tegengif ontdekt. Wat is de essentie van een winnende strategie? Het verrassingselement. Zodra dat uit de tactiek is verdwenen, valt ieder team te bestrijden. Geen wonder dat nu plots de 5-3-2 tactiek opgeld doet. We moeten wel. Met de oude tactiek valt geen eer meer te behalen, hoogstens als Plan B.

Hekel punt
Talentmanagement is zeker bij de duurst betaalde professionals van ons land een hekel punt. Welke talenten wil je aan je binden en hoe selecteer je het beste team? Het gaat er niet alleen om dat je fantastisch kunt voetballen en talent hebt, de spelers moeten qua karaktereigenschappen goed bij elkaar passen en elkaar aanvullen.

Een team met elf Johan Cruijffs, ik denk dat die niet eens de kleedkamer uitkomen, druk als men is met vergaderen over de te volgen strijdwijze. Cruijff floreerde bij Oranje dankzij Wim Jansen, bij Ajax dankzij spelers als Gerrie Mühren, Ruud Krol en Wim Suurbier. ‘Er kan er maar een de baas zijn in het veld, en dat is Johan Cruijff’, aldus de legendarische trainer Rinus Michels. Kortom, met elf BV-tjes of elf aanvoerders in het veld win je geen wedstrijden.

Latere aanvoerders en leiders in Oranje waren van een compleet andere garnituur: Van der Sar, Van Bronckhorst, Cocu, het waren geen leiders in de zin die men er graag in het buitenland aan geeft. Eerder Nederlandse polderoplossingen die bij alle spelers gewaardeerd waren en dankzij een langdurige carrière ook intern respect afdwongen. Toen in 2012 een speler opstond die zichzelf wel graag afficheerde als leider - Mark van Bommel - ging het direct mis met Oranje. Er vormden zich kliekjes en de sfeer was om te snijden. De resultaten waren navenant, alle wedstrijden tijdens het EK 2012 gingen verloren, een unicum in de Oranje geschiedenis.

En wat is de echte Achilleshiel van het Nederlandse voetbal? Dat komt aan bod bij de evaluatie van de kritieke succesfactoren en dan komen de standaardsituaties snel naar boven: strafschoppen, hoekschoppen en vrije trappen. En inderdaad, uit onderzoek blijkt dat we op deze onderdelen aantoonbaar zwakker scoren dan onze tegenstanders. De strafschoppen - en dat zal niemand verbazen - daarvan missen de Duitsers er onder druk liefst zeven maal minder! Stress is absoluut een factor, zeker als er miljoenen mensen meekijken via televisie. Maar ja, er zijn wel vijfmaal zoveel Duitsers als Nederlanders en toch missen onze oosterburen zelden tot nooit. Geldt de wet van stress voor hen dan niet?

En de hoekschoppen, die nemen de Duitsers ongeveer drie à vier keer beter. In het bedrijfsleven mag je verwachten dat dergelijke zwakke punten direct worden aangepakt. Je kan je toch niet voorstellen dat de expeditieafdeling al veertig jaar dezelfde fout maakt. Het Nederlandse voetbal leert echter nauwelijks van de fouten uit het verleden en laat juist daardoor zien hoe belangrijk de gedachte van een lerende organisatie is. Want waarom verliezen we ook nog eens bijna altijd de verlengingen en is de discussie over Plan B bijna oeverloos? Eigenlijk is dit alles bijzonder vreemd, want oud-bondscoach Leo Beenhakker zou zeggen: ‘Weet je wat een oester met een probleem doet? Die maakt er een parel van’.

Bij het WK 2014 kan je nu zelf beoordelen of de coach het goed doet of heeft gedaan, op basis van feiten en een helder analytisch model. Zodanig dat je bij weer een gemiste strafschop, een verloren verlenging of het ontbreken van een Plan B kunt zeggen: ik weet het écht beter.


Gyuri Vergouw is auteur van sport-/managementboeken, waaronder ‘De Strafschop, zoektocht naar de ultieme penalty’ (2000) en ‘Oranje wereldkampioen, managementlessen om te winnen’ (2010). Sinds 2000 staat hij ook bekend onder de naam ‘Professor Penalty’. Hij is eigenaar van Vergouw Consulting (www.vergouw.com) en gespecialiseerd in managementgames en leiderschapsvraagstukken. Voor meer informatie: vergouw@vergouw.com.