Alcohol in de sportvereniging? Tijd om uit een ander vaatje te tappen!

door: Maurice Leeser

In 2018 sloten ruim zeventig maatschappelijke organisaties een Nationaal Preventieakkoord. Centraal stond het bestrijden van roken, overgewicht en problematisch alcoholgebruik. De doelstelling van het Nationaal Preventieakkoord is een daling van zowel overmatig als zwaar drinken onder volwassenen naar 5 procent in 2040. Om aan dit problematisch alcoholgebruik handen en voeten te geven wordt er eindelijk serieus nagedacht over maatregelen die de verkoop en het gebruik van alcohol, ook binnen de sportvereniging, moeten ontmoedigen. Denk aan drempelverhogende maatregelen zoals fors hogere accijnzen (of een minimumprijs voor alcohol) of het verminderen van het aantal verkooppunten (een verbod op de verkoop van alcohol in supermarkten of sportkantines).

Het bericht over ‘de drooglegging’ was nog maar net gepubliceerd of de woede en onvrede over dit mogelijk voornemen werd luid en duidelijk geventileerd op social media, de krant en tv. Zo werd gesteld dat dit de doodsteek zou zijn voor sportverenigingen en dat de sociale cohesie binnen Nederland een flinke deuk zou oplopen als alcohol geweerd zou worden uit de sportkantine. Voorspelbare reacties, want we weten natuurlijk allang dat uitingen voor het bevorderen van ongezond leven goed worden geaccepteerd en dat uitingen voor het bevorderen van gezond leven worden gezien als betutteling. Dit terwijl het vandaag de dag meer dan ooit noodzakelijk is om gezond leven te bevorderen en dat gezonde keuzes weer normaal worden.

Sluipmoordenaar
Het begrenzen van een ongezonde leefstijl kan in mijn ogen beter gekwalificeerd worden als zorgzaamheid. Want alcohol, waarvan het gebruik sociaal-maatschappelijk is geaccepteerd en ‘hoort’ bij en geassocieerd wordt met gezelligheid, is niets meer of minder dan een giftige stof die schadelijk is voor je gezondheid. Hoe meer je drinkt, hoe schadelijker het is. En het is een misvatting dat één glas alcohol per dag geen kwaad kan. Eén glas alcohol per dag verhoogt al het risico op borstkanker. En twee tot drie glazen alcohol per dag zorgen al voor een verhoogde kans op kanker op de plekken waar de alcohol langskomt in het lichaam. Een sluipmoordenaar dus.

Er bestaat al jaren zorg over het ongezonde aanbod van voeding en drank in de sportkantine en de roep om een gezonde sportomgeving wordt steeds groter. Niet raar, want bijna 2 miljoen volwassenen drinken ‘riskant’. Het ontmoedigen van alcoholgebruik is dus allesbehalve een overbodige luxe. Om sportverenigingen te stimuleren gezonder eten en drinken aan te bieden is het programma ‘de gezonde sportkantine’ opgezet, met als doel de omgeving van jongeren zo vorm te geven dat gezonde keuzes weer normaal worden. Gelukkig zijn er steeds meer sportverenigingen bezig om de sportomgeving van hun vereniging gezonder te maken. Zo is het aandeel rookvrije sportverenigingen de afgelopen jaren flink gestegen (van 17 procent in 2019 naar 60 procent in 2022) en is het aandeel sportkantines met evenveel gezond als ongezond voedselaanbod in de sportkantine in dezelfde periode gestegen van 22 procent naar 34 procent.

Afhankelijk van inkomsten
Daarentegen is het aandeel sportverenigingen dat zich inzet om alcoholgebruik te ontmoedigen niet of nauwelijks toegenomen. Waarom is er bij sportverenigingen wel veel animo om de sportomgeving rookvrij te maken, maar weinig tot geen animo om de sportomgeving alcoholarm of alcoholvrij te maken? Wellicht doordat Nederlandse sportverenigingen (groten)deels afhankelijk zijn van de inkomsten van alcoholverkoop voor het draaiende houden van de vereniging. Zo geeft ruim 70 procent van de verenigingsbestuurders aan dat inkomsten uit alcohol onmisbaar zijn voor hun vereniging. Bij de helft van de verenigingen bestaat zelfs meer dan 40 procent van de kantineverkopen uit alcoholische dranken. Verontrustend daarbij is dat het niet alleen de volwassenen zijn die zorgen voor deze inkomsten uit alcoholische dranken.

Ondanks dat sportkantines zich moeten houden aan de Alcoholwet (aan jongeren onder de 18 jaar mag geen alcohol worden verkocht) blijkt dat deze jongeren in driekwart van hun pogingen erin slagen om bier of een andere alcoholische consumptie te kopen in een sportkantine. Met andere woorden, in sportkantines wordt nog regelmatig alcohol verkocht aan of gedronken door minderjarigen en is het voor sportverenigingen blijkbaar lastig, met name in drukke sportkantines, om de alcoholregels na te leven. En er is weinig perspectief op verbetering, want uit onderzoek van het Mulier Instituut blijkt dat veel verenigingsbestuurders ook niet van plan zijn de komende twee jaar meer maatregelen te nemen op het gebied van het voorkomen of ontmoedigen van alcoholgebruik.

Sociale functie
Sportverenigingen zijn belangrijk voor de samenleving. Niet alleen vanwege sportstimulering en gezondheid, verenigingen hebben óók een sociale en verbindende functie in de buurt. De suggestie dat deze sociale en verbindende functie alleen plaatsvindt als er alcohol in het spel is, is in mijn ogen discutabel. Met mate schenken aan volwassenen sluit niet uit dat je alcoholgebruik ontmoedigt of dat je voorkomt dat minderjarigen in jouw sportkantine alcoholische dranken kunnen nuttigen: de sportwereld heeft zich tenslotte gecommitteerd aan een veilige en gezonde sportomgeving.

Ik vind het dus hoog tijd dat de Nederlandse sportwereld uit een ander vaatje gaat tappen en een grootse stap voorwaarts zet in het verder ontmoedigen van alcoholgebruik binnen de sportvereniging, zonder te vergeten dat verenigingen deels afhankelijk zijn van kantineverkopen en dat ze een sociale en verbindende functie hebben in de wijk. Maar eerst is de Rijksoverheid aan zet. Daarom roep ik deze op om het aantal verkooppunten van alcohol drastisch te verminderen en accijns op alcohol stevig te verhogen. Ook dient de marketing voor alcoholhoudende dranken beter gereguleerd en verder beperkt te worden (vergelijkbaar met de aanpak tegen sigaretten), net zoals de online verkoop van bier, wijn en sterke drank. En dient de controle op het naleven van de Alcoholwet bij sportverenigingen te worden geïntensiveerd. Verkoop van alcoholische dranken aan minderjarigen of oogluikend toestaan dat minderjarigen in een sportomgeving alcoholische dranken kunnen nuttigen is echt onacceptabel.

Campagne
Daarnaast stel ik voor dat de sportwereld start met een nieuwe bewustwordingscampagne. In mijn optiek dient deze nieuwe campagne afgestemd te worden met het Trimbosinstituut, aanvullend te zijn op de landelijke NIX18-campagne en ter vervanging van de ‘BOB in de sportkantine’-campagne. In deze nieuwe campagne krijgen sportverenigingen handvatten aangeboden om alcoholgebruik binnen de vereniging bespreekbaar te maken, op welke wijze het gesprek met jongeren binnen een sportvereniging gevoerd kan worden en worden good practices aangereikt en kennis gedeeld om de verkoop van alcohol te ontmoedigen binnen een sportkantine.

Deze campagne zou gefinancierd moeten worden door het ministerie van VWS, met financiële middelen die vanuit het Nationaal Preventieakkoord kunnen worden gereserveerd. Daarnaast stel ik voor dat gemeenten financiële middelen reserveren vanuit het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) om sportverenigingen te ondersteunen bij het voeren van een ontmoedigingsbeleid op het gebied van alcohol. Denk aan het verstrekken van een opdracht aan lokale of provinciale sportservicepunten of Sportbedrijven om de mogelijkheden te onderzoeken naar de commerciële voordelen van een gezamenlijke inkoop van alcoholvrije dranken. Of een subsidieregeling op te zetten voor sportverenigingen die alcoholvrij willen worden of een apart verkooppunt binnen de sportvereniging willen creëren voor de verkoop van alcoholische dranken en tegelijkertijd zich committeren aan het uitsluitend verkopen van ‘brilstand’ bier op de tap. Goed om te weten dat het gebruik van alcoholvrij bier is toegenomen van 9,6 procent in 2018 naar 15,6 procent in 2022, dat alcoholvrij bier steeds meer sociaal-maatschappelijk is geaccepteerd en dat het ook nog eens minder calorieën bevat.

Verder mag van de sportvereniging verwacht worden ze geen ‘happy hours’ organiseren en dat pas vanaf 16:00 uur alcoholische dranken geschonken mogen worden of op een zoveel later tijdstip dat er geen kinderen en minder jongeren aanwezig zijn. En mogen alcoholische dranken uitsluitend in de kantine worden genuttigd en niet ‘langs de lijn’, in het kleedlokaal of op de tribune (zo is het drinken van alcohol op de tribunes in Engelse stadions al sinds 1985 verboden).

Moed nodig
Door een overvloed aan regels staan sportverenigingen steeds meer onder druk. Toch is de ‘druk op de pomp’ groter dan de regeldruk, de voetdruk of de druk om een alcoholarme of alcoholvrije sportomgeving te creëren. Het vergt dan ook moed en doorzettingsvermogen van sportbestuurders om een gezonde sportomgeving binnen de hekken van de sportvereniging te creëren. Bestuurders die tegen de stroom in de juiste besluiten durven te nemen in het algemeen belang, omdat ze weten dat alcohol geen probleem is van een klein deel van de bevolking en omdat ze weten dat de omgeving de norm bepaalt. En dat deze norm moet veranderen van ongezond naar gezond. Leiderschap waar de volgende generatie de zoete vruchten van zal plukken. En als ik zeg een volgende generatie, dan bedoel ik natuurlijk een gezonde generatie, een generatie om van te genieten. Dat genieten zal ik natuurlijk dan wel verantwoord doen en met mate.

Maurice Leeser (1969) is directeur-bestuurder van de Koninklijke Nederlandsche Wielren Unie (KNWU) en sinds 2019 adviseur van de Nederlandse Sportraad. In 2022 was hij programmamanager bij VeiligheidNL (het kenniscentrum voor letselpreventie). Daarvoor werkt hij bijna drieënhalf jaar als directeur-bestuurder van Sportbedrijf Lelystad, zeven jaar als directeur van het Watersportverbond en drie jaar als directeur van de Roeibond. Weer eerder werkte hij vanaf 2006 bij de directie Sport van het ministerie van VWS en vanaf 2003 bij Gehandicaptensport Nederland. Van 1999 tot 2003 was Leeser in dienst bij de Dopingautoriteit.