Afkopen van vrijwilligerswerk - Slim of niet?

Over de belangrijkste inzichten uit het onderzoek schrijft de Boer op LinkedIn het volgende:

• De meeste verenigingsleden waren tevreden met de status quo: ze willen geen uitruil. 29% van de respondenten gaf aan meer vrijwilligerswerk te willen doen (in ruil voor een lagere contributie) en 16% stond open voor het omgekeerde.
• Er was sprake van een sterke so0ciaaleconomische scheidslijn. Leden met een hoog inkomen waren 2x zo vaak bereid om hun vrijwilligerstaken af te kopen dan leden met een laag inkomen.
• Leden met een lager inkomen en ook studenten stonden juist veel meer open voor het omgekeerde: meer uren vrijwilligerswerk doen in ruil voor een lagere contributie.
• De paper toont aan dat er weliswaar potentie is voor differentiatie, maar waarschuwt ook voor een tweedeling binnen de clubcultuur.
• Maar pas op het hart van de club: de meest actieve vrijwilligers en de meest tevreden leden willen deze ruilhandel niet. Voor hen is vrijwilligerswerk geen ‘kostenpost’, maar sociaal kapitaal. 

Het slotinzicht van de Boer spreekt mij aan: 'Maar pas op het hart van de club: de meest actieve vrijwilligers en de meest tevreden leden willen deze ruilhandel niet. Voor hen is vrijwilligerswerk geen ‘kostenpost’, maar sociaal kapitaal.' De waarschuwing van de Boer sluit aan op wat onderzoeker Resi Hoeijmakers (Mulier Instituut) schrijft in haar promotieonderzoek over 'Management of Meaning (MOM)'.  

Volgens Hoeijmakers onderscheiden succesvolle sportverenigingen zich vooral door het ‘clubgevoel’ en de ‘clubbinding’ dat onder de leden heerst. Want zo concludeert Hoeijmakers na jarenlang onderzoek: je kunt sportverenigingen niet vergelijken met bedrijven of publieke organisaties. Verenigingen zijn meer dan sportorganisaties: het zijn sociale gemeenschappen waar mensen elkaar ontmoeten, samen organiseren en gemeenschapszin ervaren. De kern van verenigingsmanagement bestaat volgens Hoeimakers dan ook uit het creëren van betekenis voor en met leden.

Hoeijmakers noemt haar aanpak Management Of Meaning. Bestuurders moeten vooral inspireren, verbinden en richting geven. Oftewel het managen van betekenis: cultiveren van clubidentiteit, het vormen van een sociaal veilige omgeving en het enthousiasmeren van leden voor vrijwilligerswerk.

Het slotinzicht van de Boer en het Management of Meaning-concept sluiten allebei prima aan op de vrijwilligersregeling die VDZ in 2005 heeft ingevoerd. VDZ telde toen bijna 700 leden. Vanaf dat  moment zijn alle leden verplicht om minstens 12 uur per seizoen vrijwilligerswerk te doen. Dat kan via een kaderfunctie (trainer, leider, commissie), bar- of keukendiensten (4 x 3 uur per seizoen) of jeugdtaken (helpen bij jeugdtoernooien en -activiteiten). 

Het doel van de ‘verplichte vrijwilligersregeling’ was bij VDZ tweeledig: als eerste extra handjes want de club kwam chronisch vrijwilligers tekort; als tweede, door het verplichte karakter, afdwingen van meer betrokkenheid. Tegelijkertijd werden ook andere activiteiten gestart zoals een feestavond voor vrijwilligers, Vrijwilliger van het Jaar, maandelijkse Join The Club-avonden, wintercuptoernooi voor recreatieteams, enz. Naast de succesvolle toernooien, jeugdactiviteiten en het traditionele familie/mini-toernooi die er al waren. Je zou het ‘investeren in het sociaal kapitaal van de club’ kunnen noemen. 

Bij VDZ kon je de eerste jaren de vrijwilligersverplichting van 12 uur per jaar ook ‘afkopen’. Voor een toeslag van 75 euro. Om leden, die om wat voor reden dan ook echt niet konden of wilden meedoen, een alternatief te bieden. Dat was een paar jaar een leuke bijvangst voor de penningmeester, maar de groei van de groep afkopers deed afbreuk aan de solidariteitsgedachte die achter de vrijwilligersregeling zit: 'Wij zijn een vereniging, we doen het samen! Iedereen doet mee en iedereen telt mee.’ Wil je niet meedoen, ook goed, maar dan kun je geen lid worden. Reden genoeg voor VDZ om na enkele jaren te stoppen met de mogelijkheid tot afkopen. 

In de praktijk zie je ook andere vormen van 'afkopen'. Bijvoorbeeld bij clubs waar leden (flinke) korting krijgen op de contributie als men vrijwilligerswerk doet. Het kan de bereidheid van leden om vrijwilligerswerk te doen vergroten, maar kan anderzijds ook leiden tot een tweedeling binnen de club en afbreuk doen aan het 'sociaal kapitaal' van de club. 

Bij VDZ doet iedereen mee en telt iedereen mee. Zo eenvoudig is het. VDZ telt anno 2026 bij ruim 1.600 leden zo’n 25 commissies, 300 kaderleden en 650 horecavrijwilligers (die samen zo’n 2.300 bar- en keukendiensten draaien). En ja, VDZ komt nog steeds met vaste regelmaat vrijwilligers tekort, bekijk de vacatures op de website. Zou het bij een vrijwilligersvereniging ooit anders worden?