Acceptatie van homo’s in de sport door bewustwording hetero’s

Op ‘coming-out day’ - 11 oktober jl. - presenteerde KNVB-voorzitter Michael van Praag op overtuigende wijze de plannen van zijn bond om het voetbal homovriendelijker te maken en discriminatie van homo’s tegen te gaan. Dat is een statement voor de voetbalwereld, die zich kenmerkt door een hoog macho gehalte en een veelvuldig gebruik van woorden als homo, mietje en flikker als scheldwoord. Een week daarvoor verscheen het opvallende bericht over de coming-out van de Puerto Ricaanse bokser Orlando Cruz. Een unicum voor een top-bokser, maar in het Nederlandse topvoetbal een - nog - onbekend verschijnsel. Des te belangrijker zijn de beleidsplannen die de KNVB presenteerde. Echter, voor de acceptatie van homo’s is niet alleen van belang dat homoseksuele sporters zich emanciperen. In een overwegend heteroseksuele samenleving kan juist de bewustwording van heteroseksuele sporters een belangrijke impuls geven aan de acceptatie van homo’s. Want heteroseksuele sporters dragen - soms onbewust - bij aan de uitsluiting van homo’s.

De plannen van de KNVB gaan in vooral in op het tegen gaan van de discriminatie van homo’s in het voetbal en het creëren van een veilig sportklimaat waarin homo’s uit de kast durven te komen (zie hier). In de plannen gaat minder aandacht uit naar de bredere normatieve context waarin dergelijk gedrag tot stand komt. Discriminatie komt voort uit een idee over wat in onze samenleving normaal en afwijkend gevonden wordt. Over het algemeen geldt dat we openlijk veroordelen wat we niet normaal vinden en dergelijke veroordelingen kunnen gemakkelijk leiden tot vormen van discriminatie. Dit is te zien als een vorm van sociale controle waardoor mensen leren tot welke groep - in dit geval homo’s - ze niet moeten behoren. In onze samenleving worden homo’s - nog steeds - als zo afwijkend beschouwd dat hun seksuele voorkeur regelmatig de aanleiding vormt tot discriminerend en denigrerend gedrag.

Nu wil de KNVB met haar actieplan deze norm veranderen. In elf actiepunten richt ze zich op het bestrijden van discriminatie tegen homo’s. Hiermee neemt de KNVB naar mijn idee een zeer prijzenswaardig standpunt in, maar zij stelt de manieren waarop we als samenleving heteroseksualiteit tot norm verheffen niet ter discussie. Daardoor blijft de bredere context waarin normen ten aanzien van wat we normaal en niet normaal vinden op gebied van seksuele voorkeur buiten beschouwing. Die context wordt voornamelijk door een heteroseksuele meerderheid gevormd. Vandaar dat ik in aanvulling op de plannen van de KNVB aandacht zou willen vragen voor die bredere context.

Bijvoorbeeld, kent u scheldwoorden voor het gebruik van een woord hetero in de sport? Kunnen we grappen maken over een hetero? Kunnen we er mensen mee beledigen? En zo nee, waarom is dat zo moeilijk? Dat komt omdat heteroseksualiteit zo ‘normaal’ is dat het niet eens opvalt en dan worden er ook geen grappen over bedacht. Het feit dat we het woord homo vaak in denigrerende zin gebruiken en het woord hetero niet, refereert aan vanzelfsprekende ideeën over de seksuele voorkeuren. Heteroseksualiteit is ‘normaal’ daardoor onbesproken, terwijl homoseksualiteit gezien wordt als ‘anders’ en daardoor onderwerp is van gesprek.

Deze ‘normale’ en niet bediscussieerde ideeën over seksualiteit worden ook wel heteronormativiteit genoemd. Immers, hoe ‘normaal’ is het niet dat hetero’s nooit het doelwit zijn van flauwe grappen of denigrerende opmerkingen. Hoe normaal is dat hetero’s nooit op hun hoede hoeven te zijn voor situaties die kwetsend of pijnlijk kunnen zijn. Hetero’s krijgen zelden te maken met de vraag hoe het komt dat ze hetero geworden zijn, terwijl dat voor homo’s een relatief ‘gewone’ vraag is.

Heteronormativiteit refereert aan een onbesproken norm, waarin heteroseksualiteit wordt gewaardeerd, en waarin homoseksualiteit op zijn best getolereerd wordt. Heteronormativiteit betekent dat heteroseksualiteit natuurlijk wordt gevonden en dat mensen met een andere seksuele voorkeur doorgaans worden veroordeeld als anders en onnatuurlijk. Heteronormativiteit is met andere woorden een privilege dat zo vanzelfsprekend is dat het vrijwel onzichtbaar is en waar mensen zich vaak nauwelijks van bewust zijn.

Waarom is aandacht voor heteronormativiteit in de sport van belang?

De belangrijkste reden is omdat het diversiteit en daarmee het recht van iedereen om in gelijke mate deel te nemen aan sport in de weg staat. Veel niet-heteroseksuele sporters durven niet voor hun seksuele voorkeur uit te komen. Achteraf lijkt hun angst vaak onterecht omdat er in de meeste gevallen positief op hun coming-out wordt gereageerd, maar geheel onterecht is hun angst niet. Nog steeds heeft ongeveer tien procent van hen te maken met homo-onvriendelijk gedrag. En een groot deel van de Nederlandse bevolking veroordeelt openlijk zoenende homo’s, terwijl dat veel minder geldt voor zoenende hetero’s. Op dat punt zijn de normen die gelden voor het ‘uit de kast komen’ soms wat hypocriet. Enerzijds worden homo’s gestimuleerd uit de kast te komen, anderzijds moeten ze zich niet net zo openlijk seksueel gedragen als hetero’s.

Een tweede reden is dat er in de sport wel in toenemende mate aandacht wordt besteed aan het bestrijden van discriminatie van homo’s, maar er minder aandacht uitgaat naar meer subtiele vormen van uitsluiting. Bijvoorbeeld seksistische uitlatingen onder mannen, gesprekken over voetbal en auto’s, het veroordelen van vrouwelijk gedrag van mannen en subgroepvorming zijn te begrijpen als vormen van uitsluiting als gevolg van heteronormatief gedrag. Terwijl ze niet altijd discriminerend zijn. Evenzo kan het praten over de aantrekkelijkheid van, of relaties met mannen en jongens een uitsluitende werking hebben op lesbische vrouwen. Ze voelen zich er niet bij op hun gemak. Overigens voelen ook heteromannen en vrouwen zich niet altijd op hun gemak bij het keurslijf dat heteronormativiteit met zich meebrengt.

Ten slotte kan heteronormatief gedrag er toe leiden dat de gevolgen van discriminerend gedrag gebagatelliseerd worden. Ook dit is een subtiele vorm van uitsluiting. Heteronormatief gedrag refereert namelijk aan normen en waarden die door de meeste mensen in een samenleving worden geaccepteerd. Deze waarden en normen kunnen een zeer verschillende ervaring opleveren tussen leden van een meerderheidsgroep en leden van een minderheidsgroep. Bijvoorbeeld de verteller van een flauwe homograp is zich lang niet altijd niet bewust van de mate waarin deze grap pijnlijk of kwetsend kan zijn. Wanneer de verteller van de grap zich hiervan bewust wordt zal deze zich mogelijk verontschuldigen met de woorden ‘neem het niet zo serieus’ of ‘ze moeten er maar tegen kunnen’. Dit kan een uitsluitend effect hebben, omdat de grappenmaker met zo’n opmerking ten tweede male een oordeel uitspreekt over degene over wie de grap gemaakt wordt (in dit geval de homo). Denigrerende grappen of spottende opmerkingen worden doorgaans heel anders beleefd door degene die doelwit van de grap zijn, dan door de grappenmaker zelf. Heteronormativiteit betekent in zo’n geval een gebrek aan begrip voor de ander, voornamelijk omdat het maken van dergelijke opmerkingen normaal gevonden wordt.

Het kan veranderen…

Heteronormativiteit kent vele vanzelfsprekendheden en uitingsvormen die de acceptatie van seksuele diversiteit in de weg staan. Dat geldt overigens niet alleen in de sport, ook daarbuiten geldt seksualiteit en seksuele voorkeur als een significant kenmerk in onze samenleving. Op basis daarvan maken we de ander niet alleen tot ‘ander’, maar vaak ook tot anders dan normaal en daarmee tot minder, tot object van correctie en uiteindelijk mogelijk tot object van veroordeling en uitsluiting.

Echter, dergelijke vanzelfsprekendheden kunnen bevestigd worden in de communicatie met anderen, maar ze kunnen ook veranderen (zie ook de eerder genoemde KNVB-site). Bijvoorbeeld wanneer mensen lachen om homograppen of wanneer ze homo’s belachelijk maken, versterkt dit de discriminatie van homo’s. Wanneer mensen spottende opmerkingen over homo’s negeren, kan dat nog steeds gezien worden als een teken van acceptatie. Heteronormatief gedrag kan alleen veranderen wanneer het belachelijk maken van mensen met andere seksuele voorkeur wordt tegengegaan en dat is mogelijk zelfs effectiever wanneer het door een heteroseksuele teamgenoot, trainer, ouder of bestuurder wordt gedaan. Zij zouden bijvoorbeeld kunnen vragen: ‘Wat bedoel je met die opmerking/grap?’ En als het antwoord is ‘niets bijzonders’, dan zou de reactie kunnen zijn ‘Dan wil ik zo’n grap niet meer horen, omdat ik het ongepast vind denigrerende opmerkingen over anderen te maken.’

Overigens… dit is geen pleidooi tegen grappen in het algemeen, wel tegen kwetsende grappen en dat is meestal sterk afhankelijk van de situatie waarin de grap gemaakt wordt.