30.000 kinderen op wachtlijsten bij sportverenigingen

door: Jan Raateland

Ruim vijf jaar geleden schreef ik een blog over de wachtlijsten bij sportverenigingen. Daarin maakte ik een verwijzing naar een onderzoek van het Mulier Instituut uit 2015: bij 1 op de 10 sportverenigingen in Nederland was er sprake van een ledenstop en/of wachtlijst. In grote steden ging het om bijna een kwart van de verenigingen. Dat is in 2023 nog steeds het geval, gezien een aantal recente publicaties. Mijn schatting is dat er momenteel in heel Nederland (minstens) 30.000 kinderen op wachtlijsten staan bij sportverenigingen, uitgaande van een voorzichtig geschat gemiddelde van 12 kinderen bij 2.500 sportverenigingen. Mijn schatting is gebaseerd op de al aangehaalde onderzoeksresultaten van het Mulier Insituut (1), eigen bevindingen in Den Haag (2) en informatie verkregen via internet (3). Zie de voetnoten voor een toelichting op (2) en (3).

Eind september 2023 kwam NOC*NSF met een verontrustend bericht: het aantal kinderen dat lid is van een sportvereniging bleek in vijf jaar tijd met meer dan 130.000 te zijn afgenomen. Het is interessant dit aantal te vergelijken met kinderen op een wachtlijst, naar schatting 30.000 per jaar. Stel nu dat die wachtlijst elk jaar volledig ververst zou worden (ofwel de kinderen verdwijnen (op eigen verzoek) van de lijst en komen daar niet meer terug ofwel ze kwamen binnen een jaar 'aan de beurt' om lid te worden), dan betekent dat in totaal 150.000 kinderen op een wachtlijst in een periode van vijf jaar. Ofwel, simpel gesteld, als we met zijn allen de wachtlijsten bij sportverenigingen hadden weggewerkt, zou het aantal kinderen dat lid is van een sportvereniging in vijf jaar niet met 130.000 zijn gedaald maar met 20.000 zijn gestegen.

Des te interessanter om in te zoomen op de belangrijkste oorzaken van wachtlijsten bij sportverenigingen. Volgens mij zijn dat er vier:

1. tekort aan voldoende kader: trainers/coaches;
2. de gemeente die zelf als concurrerende sportaanbieder optreedt;
3. tekort aan velden, sporthallen, gymzaal, zwemwater e.d.
4. uitblijven van investeringen in de toekomst van sportverenigingen.

Ad 1: tekort aan voldoende kader: trainers/coaches
Bij sportverenigingen ontbreekt het in de afgelopen decennia steeds vaker aan tijd voor het besteden van voldoende aandacht voor de interne werving, begeleiding en opleiding van eigen technisch kader. De prioriteit van sportverenigingen lag voornamelijk bij de primaire activiteiten, ‘de waan van de dag’. Direct gevolg hiervan is de terugloop van het aantal trainers/coaches, direct vertaald in minder teams en ruimte voor nieuwe leden.

Ad. 2: de gemeente die zelf als concurrerende sportaanbieder optreedt
Het tekort aan trainers en coaches is in de afgelopen vijftien jaar mede ontstaan door de subsidie van overheid en gemeenten van waaruit de buurtsportcoach wordt betaald. Ongetwijfeld zal de overheid met de invoering en het herhaaldelijk verlengen van deze subsidieregeling niet de bedoeling hebben gehad de sportvereniging te beconcurreren, maar dit is echter wel het effect geweest. Met de komst van inmiddels 3.000 buurtsportcoaches ontstond er uitstroom van clubtrainers die vanuit clubliefde, al dan niet tegen een vergoeding, training gaven aan de kinderen, leden van zijn/haar vereniging: van een vrijwilligersvergoeding naar een leuk betaalde baan.

Voor het overgrote deel werden en worden buurtsportcoaches ingezet voor het verzorgen van naschoolse lessen van uiteenlopende sporten. Deze naschoolse lessen worden ook nog eens gratis aangeboden. Kinderen hebben hierdoor minder prikkels om zich bij een sportvereniging aan te sluiten, samen met leeftijdgenootjes al dan niet in teamverband in hun favoriete sport via training en wedstrijden haar of zijn talenten te ontwikkelen.

Ad. 3: tekort aan velden, sporthallen, gymzaal, zwemwater e.d.
Een tekort aan sportaccommodaties is herkenbaar in sportdebatten van de gemeenteraad waar sportverenigingen na heel lang aandringen op de agenda komen voor een nieuw veld of sporthal en/of uitbreiding van hun accommodatie. In plannen van nieuwbouwwijken wordt de aanleg van sportfaciliteiten heel vaak vergeten.

Ad. 4 Uitblijven van investeringen in de toekomst van sportverenigingen
Een vierde belangrijke oorzaak van de wachtlijsten betreft het achterwege blijven van investeringen om de positie van sportverenigingen significant en over de volle breedte te versterken. Daardoor is er een grote groep sportverenigingen - ik schat het aantal op een kleine 10.000 - die een basale overlevingsstrategie moeten hanteren en slechts kunnen anticiperen op de waan van de dag.

Zwarte Piet?
Al met al kan je dus moeilijk de sportverenigingen verwijten dat hun ledenaantal is afgenomen de laatste jaren. Desondanks zijn ze in mijn ogen zeker niet op hun retour, wat hier en daar wel eens beweerd wordt. Degenen die dit beweren zijn ‘een tijdje niet buiten geweest’. Hen adviseer ik om op een zaterdagochtend eens de fiets te pakken en langs een aantal sportvelden te rijden waar kinderen voetballen of hockeyen; of door de weeks die fietsende moeders (of vaders) rond 17.00 uur te volgen en even mee te lopen naar de gymzaal waar de kinderen turnen of judoën. In de gemeentelijke sporthallen zijn onder andere volleybal, handbal, en badminton de populaire sporten.

In mijn ogen kunnen rijksoverheid en gemeenten niet langer zo onverschillig met sportverenigingen omgaan. Ik vind het de hoogste tijd dat zij de bakens gaan verzetten. Sportverenigingen kunnen nog meer en nog beter dan nu al het geval is op tal van manieren maatschappelijk van nut zijn. Sportverenigingen vormen het cement van de (lokale) samenleving en de basis voor bloeiende topsport. De sportvereniging is een van die maatschappelijke organisaties waarin mensen, meestal vrijwillig, verantwoordelijkheid willen nemen. Juist dat is in onze tijd zo hard nodig. Of dat nu om de training of begeleiding van een team gaat, het organiseren van clubactiviteiten of het samen besturen van de sportvereniging: bij een sportvereniging doen mensen ertoe!

Buiten dat: tienduizenden kinderen op wachtlijsten willen graag lid worden van een sportvereniging. Als dat lukt, helpt dat enorm om de ambitie van het preventieakkoord te realiseren: in 2040 voldoet 75% van de Nederlanders aan de beweegrichtlijnen.

Jan Raateland zet zich vanaf 2010 op uiteenlopende manieren, bijna fulltime, in voor de toekomstbestendigheid van de sportverenigingen in Nederland. Hij is ervaringsdeskundige op het gebied van de organisatie, het vrijwilligerswerk en het besturen van sportverenigingen. In totaal was hij 30 jaar bestuurder en adviseur bij twee Haagse sportverenigingen: DUNO (voetbal) en Die Haghe (turnen). Ook was hij districtsvoorzitter KNGU Zuid Holland en lid van de Adviesraad voor sport gemeente Den Haag. Raateland is een van de initiatiefnemers van stichting ONS, een stichting die mensen & maatschappelijke organisaties verbindt. Voor meer informatie: www.desportverenigingen.nl.