Zwemsport centraal bij Nationale Sportherdenking op 4 mei

door: Marc Hoeben | 4 mei 2017

De dertiende Nationale Sportherdenking van vandaag bij het Olympisch Stadion in Amsterdam staat in het teken van de zwemsport in de Tweede Wereldoorlog. Met onder meer het verhaal van paralympisch zwemster Elke Gaarlandt, die in Tokio 1964 drie medailles won, wordt de geschiedenis weer levend.

In vergelijking tot het thema van vandaag is de Nationale Sportherdenking zelf een ‘jonkie,’ vertelt sporthistoricus Jurryt van de Vooren. Hij werd in maart 2005 door Hans Lubberding, toenmalig directeur van het Olympisch Stadion, gevraagd om na te denken over het organiseren van een bijeenkomst over sport en de Tweede Wereldoorlog. “Hans had ook wel contact met de omringende wijken en een van de buurtbewoners was Martin Dijkstra. Van nature opstandig man en betrokken bij de redding van het stadion. Hij was een voorstander van zo'n bijeenkomst.”

Traditie wordt geboren
Het was een kolfje naar de hand van Amsterdammer Van de Vooren, afgestudeerd op het onderwerp ‘Feyenoord in de Tweede Wereldoorlog’, eigenaar van de website Sportgeschiedenis.nl en geregeld ondersteunend bij historische producties van een sportprogramma op de radio van de NPO, Langs de Lijn. “Ik heb destijds Erica Terpstra als toenmalig voorzitster van NOC*NSF gevraagd en Carolien Gehrels maakte met een toespraak over sport in de Tweede Wereldoorlog haar debuut als wethouder van Amsterdam. We hebben toen meteen gezegd dat we het vaker moesten doen en dat het een traditie moest worden.”

Plek van handeling werd – hoe kon het ook anders - het Olympisch Stadion en dan met name de directe nabijheid van het beeld van Prometheus, de figuur uit de Griekse mythologie die het vuur stal bij de olympische goden en aan de mensen gaf. 

“Dat beeld is eigenlijk al een verhaal apart. Het stond vroeger bovenop de zuidkant en is enkele meters hoog. Bij het slopen van de tweede ring dreigde het in een kelder weg te kwijnen. Dat was de grote angst van Martin Dijkstra, dat het zou worden weggegooid. Het is ooit gemaakt door de kunstenaar en Italiaanse vluchteling Fred Carrasso, die op de loop ging na de machtsovername door Mussolini in zijn land. Dat maakt het wel bijzonder, dat het is gemaakt door een slachtoffer van het fascisme. Het beeld is eigendom van NOC*NSF, het werd in 1947 onthuld door prins Bernhard. De dochter en kleindochter van Carasso zijn bij de herdenking vaak aanwezig.”

Nieuwe opzet en gegroeid
De Nationale Sportherdenking is in de tijd van opzet veranderd en gegroeid naar een groter ‘ding’ dan in het begin. Met de Nederlandse Vereniging van Olympische Deelnemers (NVOD) is overleg en in het huidige organisatiecomité zitten Jan-Coen Hellendoorn (voorzitter), Simone Freling (Ajax Foundation), Julius Egan (Sportraad Amsterdam) en Carla de Groot (directeur Olympisch Stadion). Om de twee jaar is André Bolhuis - de huidige voorzitter van NOC*NSF - spreker. “Zijn vrouw is op 4 mei 1945 geboren.”

Nederlandse IOC-leden, legt Van de Vooren uit, worden standaard uitgenodigd. “Maar van koning Willem-Alexander is grondwettelijk vastgelegd dat hij bij de herdenking op de Dam moet zijn. Vorig jaar hadden we Camiel Eurlings als gast.”

Bij de komende editie staat de zwemsport ten tijde van de Tweede Wereldoorlog centraal. “Eerst hadden we nog vaak bekende sporters uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog zelf, zoals tafeltennisser Cor du Buy. Hij trainde in de jodenbuurt van Amsterdam, toen de razzia’s begonnen. Hij raakte op die manier zijn trainingsmaatje kwijt, maar wist zelf te ontsnappen. Sinds 2008 zijn we op het idee gekomen om zulke verhalen veel meer te gaan vertellen, bijvoorbeeld in de vorm van een praatprogramma met Frits Barend en mijzelf. Inmiddels kiezen we bij die verhalen elk jaar voor een sport als een centraal thema. Zo hebben we al, voetbal, atletiek, hockey, het NOC zelf, roeien en turnen gehad.”

Dwarsleasie na bombardement
De overleden paralympisch zwemster Elke Gaarlandt komt deze keer aan bod, en voormalig hoogleraar klinische sportgeneeskunde Wim Mosterd vertelt over zijn ervaringen als waterpoloër in de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw. “Gaarlandt vluchtte met haar familie door de oorlogsdreiging naar Deventer en hield aan het bombardement van die stad een dwarsleasie over. Haar vader raakte zwaargewond, lag eigenlijk al als lijk onder een doek, maar werd aan zijn schoenen door zijn dokter herkend en alsnog gered. Hij was wel zwaar gehandicapt, maar is nog jarenlang commissaris van de koningin in Drenthe geweest.”

Voor zijn dochter betekende het dat ze vanaf haar vierde niet meer kon lopen. Ze ging vanaf haar tiende zwemmen en won bij de eerste officiële Paralympische Spelen in het Japanse Tokio in 1964 goud, zilver en brons. Ze verwierf nationale bekendheid en eindigde bij de reguliere sportverkiezing voor Sportvrouw van het Jaar als tweede achter de koningin van het kunstrijden op ijs, Sjoukje Dijkstra. “Ze kreeg een staande ovatie. Door het hele land zijn door haar sportclubs voor gehandicapte mensen opgericht.”

Verhalen
Zulke verhalen kunnen er niet genoeg worden verteld, vindt Van de Vooren. Sport in de Tweede Wereldoorlog is in zijn ogen zeker een bijzonder onderwerp. “Sport was in de oorlog heel belangrijk, je ziet in die periode echt een opleving van het deelnemen eraan en de belangstelling. Mensen hadden niks anders te doen, gingen naar de kroeg, het theater of deden aan sport. Op die manier konden ze elkaar in besloten kring ook ongestoord ontmoeten en dromen over een ander leven, zonder oorlog of bezetting." 

"De Duitsers hebben het destijds niet gepolitiseerd en dat had te maken met hun ervaringen in Noorwegen. Daar hadden ze het juist wel geprobeerd en dat was niet gelukt. In Nederland doken her en der ook in de sport wel NSB’ers op, maar dat leidde dan vaak binnen organisaties tot een opstand. Uiteindelijk kwam er met Hendrik à Stuling wel een gevolmachtigde SS’er voor de sport, maar hij heeft nooit veel invloed gehad. Je had toen Karel Lotsy als de machtigste sportbestuurder. Die man is een explosief onderwerp, omdat hij volgens sommigen zou hebben gecollaboreerd. Maar daar is eigenlijk nooit echt hard bewijs voor gevonden.”

Voor meer informatie over de herdenking vanavond: klik hier