Topsporters gaan ‘mogelijk’ beter presteren door breintraining

door: Fleur de Bruijn | 31 mei 2012

Gaan topsporters beter presteren door hun mentale toestand te optimaliseren? Waarschijnlijk wel, zo blijkt uit een pilotstudie naar de effecten van breintraining op de mentale staat en prestatie van topsporters. “Mentale training is nog een nieuw gebied. Nu gaan de ogen pas open,” aldus onderzoeker Berber van den Berg.

“Breintraining is een populaire naam voor neurofeedback”, legt Van den Berg uit. De student neuropsychologie studeert af op het project Validatie neurofeedback voor mentale fitness in de topsport. In de eerste helft van 2011 namen twaalf topgymnasten van sportclub Flik-Flak via het InnoSportLab 's-Hertogenbosch deel aan het project van InnoSportNL, in samenwerking met NOC*NSF, Tilburg University Department of Cognitive Neuroscience, Neurocare en Philips Research.

Neurofeedback is in de topsport een relatief nieuwe techniek om mentale fitheid te vergroten, gebaseerd op de meting en training van bepaalde hersenfrequenties. De frequentie tussen 8 en 12 Hz - ook wel het 'alfaritme' of 'dominante breinritme' genoemd - is geassocieerd met 'ontspannen concentratie'. Philips Research en Tilburg University Department of Cognitive Neuroscience hebben een geheel nieuw en zeer gemakkelijk toepasbaar systeem ontwikkeld waarmee dit ritme zonder verdere instructies automatisch wordt getraind.

Dit gebeurt door middel van muziek: de sporters kregen een koptelefoon met elektrodes op, die de hersensignalen mat. Deze signalen werden vervolgens gekoppeld aan muziek. Als het signaal binnen de vooraf vastgestelde grenzen bleef, kreeg de proefpersoon mooie, krachtige muziek te horen. Viel het signaal buiten die grenzen, dan klonk de muziek schel en meer op de achtergrond. Vervolgens moest de proefpersoon zelf het signaal positief beïnvloeden. “Je wilt dat de muziek vol en krachtig blijft. Om dat te bewerkstelligen moet je je allereerst bewust zijn dat de muziek verandert. Daarna moet je proberen om de muziek weer mooi te laten klinken. De gymnasten moesten zelf een methode zoeken om dit te bewerkstelligen, bijvoorbeeld door middel van ademhalingsoefeningen of door te proberen het hoofd leeg te maken. We geven bewust geen instructies om personen niet te beïnvloeden.”

Mentale weerbaarheid
Het hoofddoel van neurofeedback is om controle te krijgen over het alfaritme, het zogenaamde dominante breinritme: hoe fluctueert het ritme met spanning en stress? Om de resultaten te kunnen vergelijken werd de onderzoeksgroep ingedeeld in twee groepen: de ene groep kreeg echte breintraining, de andere groep een placebotraining. Na een voormeting, tien trainingen en een follow-up, bleken er verschillen tussen de placebogroep (betagroep) en de groep die echt neurofeedback kreeg, de alfagroep: “De resultaten zijn niet significant. Maar de alfagroep sliep beter, kon zich eenvoudiger focussen en gedachtes makkelijker aan de kant zetten. De betagroep had dit niet zo erg.”

Het onderzoek is een vervolg op een ander neurofeedbackonderzoek met studenten speciaal gericht op sporters. Het toeval bracht Van den Berg bij InnoSportNL, een organisatie die sinds november 2006 de ontwikkeling van innovatieve producten en diensten initieert, faciliteert en realiseert voor Nederlandse sporters. Tilburg University deed al eerder onderzoek naar neurofeedback.

Van den Berg wilde als voormalig topturnster een onderzoek doen naar de mentale weerbaarheid bij sporters. En zo geschiedde. “Het is cruciaal dat een topsporter mentaal vaardig is. Een topsporter maakt ontzettend veel mee en je prestaties zijn afhankelijk van de manier waarop je daarmee omgaat.”

Olympische Spelen
Een trainer of coach, een fysiotherapeut, een masseur, een inspanningsfysioloog, een diëtist: het is de normaalste zaak van de wereld dat sporters door deze mensen worden begeleid. Maar het inzetten van een psycholoog als onderdeel van de training, is volgens Van den Berg nieuw: “Een sportpsycholoog, het werd een paar jaar geleden nog gezien als teken van zwakte, maar dat beeld is aan het veranderen.” Als goed voorbeeld noemt Van den Berg Engeland, waar ze volgens haar heel ver zijn met het inzetten van mentale begeleiding. “Met het oog op de Olympische Spelen hebben ze alles uit de kast gehaald.”

Omdat de onderzoekgroep klein was, werd het project uiteindelijk een pilot genoemd. De resultaten zullen in een wetenschappelijk tijdschrift gepubliceerd worden en als het aan Van den Berg ligt, komt er snel een vervolg op de pilot: een omvangrijk onderzoek met een grote onderzoekspopulatie. Maar de faciliteiten om aan dat onderzoek te kunnen beginnen, zijn nog niet in orde. Dus vooralsnog kan Van den Berg zich richten op het afronden van haar studie. In september mag zij zich psycholoog noemen en dan zou ze het liefst aan de slag gaan in de sport. Want er is volgens haar voldoende te doen voor sportpsychologen: “Ik zou het vrij normaal vinden als op toernooien en tijdens wedstrijden en trainingen sportpsychologen aanwezig zijn. Het is geen teken van zwakte, het is juist ontzettend slim en goed. Een topsporter wil op ieder terrein winst maken en daar hoort mentale training ook bij.”