Topsport is niet <em>woke</em>

door: Peter Hopstaken | 5 oktober 2023

Vrijdag 29 september jl. werd het door Charles van Commenée geschreven 'Handboek Topsport' gepresenteerd in een bijzondere setting. Rond de presentatie werd een paneldiscussie met als thema 'Topsport is niet woke' georganiseerd. Er was op voorhand zoveel belangstelling voor dat kort van tevoren besloten moest worden om een grotere zaal op een andere locatie te boeken.

Gezien het thema van de bijeenkomst was logisch dat talloze ingewijden uit de topsport acte de présence gaven. Minder logisch leek dat sommige kopstukken vanuit de nationale sportkoepel NOC*NSF ontbraken. Temeer omdat de huidige chef de mission van de Nederlandse olympische ploeg Pieter van den Hoogenband een ronkend voorwoord in het Handboek Topsport voor zijn rekening had genomen (maar hij had een andere klus) en het oorspronkelijk de bedoeling was dat technisch directeur André Cats het eerste exemplaar ervan in ontvangst zou nemen. Later besloot Cats echter dat niet te doen. Waarom niet bleek uit een antwoord van Cats op een vraag van het AD: "De visie van Van Commenée is niet één op één de topsportvisie van NOC*NSF. Vanuit TeamNL benutten we vele bronnen, we staan voor een topsportklimaat waarin excelleren en het welzijn van topsporters hand in hand gaan.”

Het welzijn van topsporters stond in relatie tot Van Commenée een jaar geleden onder druk gezien de kwestie waar hij toen bij betrokken was: hij werd beticht van grensoverschrijdend gedrag en het aanzetten tot onnodig medicijngebruik door atleten. Beide aantijgingen werden vervolgens weersproken door de Atletiekunie op basis van een eigen onderzoek. Daarmee is de kous nooit echt af, imagoschade is snel geleden en vaak hardnekkig. Ondanks zo'n rehabilitatie blijft er in verschillende ogen iets onbestemds kleven aan Van Commenée.

Aanleiding voor boek
Het tumult rondom Van Commenée van vorig jaar heeft - getuige zijn inleiding - mede geleid tot het schrijven van het boek waaraan hij - zo vertelt hij na afloop van de presentatie in een kort interview met ons - pas een half jaar geleden begonnen is. Van Commenée heeft het boek vooral geschreven 'voor hen die van buiten een blik naar binnen willen werpen', voor hen die niet weten hoe het er in de wereld van de topsport in werkelijkheid aan toegaat.' Het beeld dat van topsport bestaat zou volgens de schrijver onevenwichtig zijn. En dat zou mede komen 'doordat een ontstemde minderheid de functionerende meerderheid overstemt'. "Maar het boek geeft niet de smaak van Charles weer", zei hij tegen ons. "Het concept is aan zo'n zeventig mensen uit de topsport voorgelegd die vervolgens input hebben geleverd. Je kunt dus wel zeggen dat in het boek de topsport spreekt. Het is echter geen weerwoord, maar een poging tot nuancering", zegt hij.

In het boek komen de 'kenmerken van topsport', 'topsportcultuur', 'misverstanden over topsport' en 'topsport en de huidige tijdgeest' in vogelvlucht voorbij. Vanuit dat laatste thema kwam logischerwijs het veroordelen van iemand die in de topsport wordt beschuldigd van bijvoorbeeld grensoverschrijdend gedrag zonder hard bewijs aan de orde. Van Commenée schrijft er in het boek onder meer over: 'termen als veiligheid en grensoverschrijding kennen legio betekenissen. Ze hebben echter, gedreven door de tijdgeest, een grote suggestieve en ethische lading gekregen. Als gevolg krijgt de veronderstelling dat in de topsport geen respect voor ethische grenzen en veiligheid zou bestaan, onevenredig veel podium.'

Die tijdgeest wordt mede vorm gegeven door de jongere generaties, vaak gekarakteriseerd als millennials en de daarop volgende Generatie Z. Zij zouden - zo schrijft Van Commenée - 'een veel groter belang toekennen aan hun individuele gevoelens dan eerdere generaties. Deze laten zich geregeld samenvatten als ‘hard voor de buitenwereld, zacht voor zichzelf’. Tolerantie voor ongemak is sterk afgenomen. Deze instelling sluit niet automatisch aan bij de harde eisen die de topsport stelt.'

Woke
Vooral door die gestelde harde eisen kan je topsport niet als 'woke' omschrijven, wat het centrale thema was tijdens de paneldiscussie ter gelegenheid van de boekpresentatie. Panelleden waren - behalve de auteur - Robert Eenhoorn (algemeen directeur AZ), Anicka van Emden (voormalig topjudoka en bestuurslid van NL Sporter), Jeroen Otter (voormalig shorttrackbondscoach en nu bij Team NL de coach van de coaches) en Ricardo Clarijs (assistent-coach Nederlands dameshandbalteam). Van een echte discussie was eigenlijk geen sprake, de panelleden waren het over het algemeen roerend eens met elkaar: topsport is niet woke. Want "topsport is niet inclusief, dat klopt" (Annicka van Emden), "sommige maatschappelijke ontwikkelingen zullen we niet in de topsport terugvinden" (Jeroen Otter) en "om te kunnen presteren moet je grenzen opzoeken" (Ricardo Clarijs). "Maar, zei Van Commenée, "in zeker opzicht is topsport wél woke: het onttrekt zich er niet aan misstanden aan het licht te brengen."

Wat gebeurde er vroeger allemaal wél wat tegenwoordig niet meer zou kunnen, werd aan de panelleden gevraagd. Annicka van Emden vertelde vervolgens dat je vroeger als judoka pas uit de sauna mocht als je op het goede gewicht zat. Robert Eenhoorn ziet een verschil tussen vroeger en nu in 'pijn' en 'echt pijn' hebben. Als honkballer moest je ter bestrijding van pijn niet te gauw op de massagetafel belanden, anders werd daar badinerend over gedaan. Ofwel, de huidige topsporters hebben eerder 'pijntjes'. Van Commenée zag ook wel overeenkomsten tussen vroeger en nu. "Als een verdediger van Ajax zich niet goed opstelt, wordt hij door een medespeler nog steeds in twee woorden gecorrigeerd, niet in hele volzinnen." Maar een verschil zag ook hij. Als een atleet te zwaar was, zei een coach dat vroeger zonder eromheen te draaien. Nu moet dat nogal omfloerst: 'weet je wel wat de zwaartekracht met je doet als je neerkomt na een sprong?'

In het boek schrijft Van Commenée dat coaches vaak niet meer weten wat ze wel of niet kunnen zeggen. Ze worstelen ermee, bang om in een mijnenveld terecht te komen. 'Coaches durven in feite hun werk niet meer goed te doen. Niet in de laatste plaats is de sporter hiervan zelf de dupe. Bovendien raakt het de ontwikkeling van de Nederlandse topsport. De onveilige coach dreigt daarnaast, om zich tegen latere aanklachten in te dekken, voorafgaand aan elke volgende trainingsinspanning toestemming te moeten gaan vragen aan de sporter. Een onwerkbare situatie dreigt te ontstaan. (...) De bij klachten meestal ontbrekende bescherming van de coach, zeker als die klachten in het publieke domein worden geuit, maakt hem een speelbal van op sensatiebeluste media en van tijd tot tijd paniekerige bestuurders. Het principe ‘onschuldig totdat tegendeel bewezen’ wordt zonder veel aarzeling vervangen door zijn tegenhanger. (...) Echter, lang niet iedereen die ontstemd is, blijkt geïntimideerd of misbruikt te zijn. Onveiligheid blijkt uiteindelijk niet altijd het exclusieve terrein van het vermeende slachtoffer.'

Is topsport eigenlijk wel leuk, werd aan de panelleden gevraagd. "Nee, topsport is heel vaak niet leuk", zei Ricardo Clarijs. "Maar grenzen opzoeken brengt een mens wel verder." "Topsport verrijkt je leven", zei Anicka van Emden, "de bijzondere plekken waar je komt, de mensen die je ontmoet." Robert Eenhoorn heeft in zijn leven vele functies in de topsport bekleed, maar zei hij "zélf sporten is het leukste van alles. Als je een doel hebt, ga je met zijn allen voor dat doel." Charles van Commenée voegde eraan toe: "Je moet als topsporter kunnen reflecteren en begrijpen dat het een wereld is van ongelijke monniken en ongelijke kappen. Anders wordt het een martelgang, geeft het gedoe. Daarom selecteren we topsporters ook aan de poort."

Die jonge topsporters zelf ontbraken, viel nogal op. Zowel in de zaal bij de presentatie van het boek, als in het panel voor de discussie. Ook behoorden zij niet tot de groep van pakweg zeventig mensen die input hadden geleverd op het boek van Van Commenée. "Ik heb bewust geen jonge topsporters gevraagd omdat die het overzicht van een complete carrière missen", antwoordde hij op een vraag van het AD daarover. In het korte interview met ons na afloop van de presentatie zei hij in dat kader: "Ex-topsporters hebben meer meegemaakt, zij zijn daarom geloofwaardiger."

Joop Alberda pleitte er onlangs in een column op Sport Knowhow XL die een paar dagen voorafgaand aan de boekpresentatie gepubliceerd werd voor om topsporters - en dus ook jonge topsporters - wél aan het woord te laten, in ieder geval om de dialoog aan te gaan. Volgens Alberda vormt het boek van Van Commenée 'een prachtige aanzet om met zijn allen na te denken over het domein en hoe we dat in de toekomst willen inrichten'.