Temperatuur van de hardloper zegt veel over zijn prestaties

“Sport en wetenschap helpen elkaar vooruit”, zegt Thijs Eijsvogels. Op 15 november onderzocht hij tijdens de Zevenheuvelenloop in Nijmegen twintig Nederlandse toplopers. De inspaningsfysioloog maakt deel uit van het onderzoeksteam van prof. dr. Maria Hopman aan het UMC St Radboud en hoopt volgend jaar te promoveren op een onderzoek naar de lichaamstemperatuur bij wandelaars en hardlopers. Het onderzoek loopt al enkele jaren, maar dit jaar lag de focus voor het eerst op prestatieverbetering bij de topsporter.

“We zijn in 2006 begonnen”, vertelt Eijsvogels, die vanaf de start van het onderzoek erbij betrokken is. “In dat jaar werd de Nijmeegse Vierdaagse getroffen door een hittegolf met temperaturen van 33-34 graden. Op de eerste dag zijn twee wandelaars overleden en tientallen anderen zijn naar het ziekenhuis afgevoerd.” De Vierdaagse werd na die dramatische eerste dag in 2006 afgelast. De organisatie onderkende het belang van wetenschappelijk onderzoek en in 2007 onderzocht het team van Hopman voor het eerst een groot aantal wandelaars. “Daar kwamen heel leuke resultaten uit en daardoor raakte ook de organisatie van de Zevenheuvelenloop geïnteresseerd”, aldus Eijsvogels. Nog in datzelfde jaar deden Eijsvogels en zijn collega’s ook onderzoek onder de hardlopers tijdens de Nijmeegse wedstrijd over 15 kilometer.

In het eerste jaar lag het accent op de meetmethodes. “We hebben een aantal hardlopers een pil laten innemen met een minuscule thermometer en een transpondertje dat een zwak radiosignaal uitzendt. Met een ontvanger dicht bij de buik van de loper kunnen we de lichaamstemperatuur aflezen. Dit bleek een veel effectievere en vooral nauwkeurigere meetmethode dan een oorthermometer.” Toen het team de methode op orde had, rezen er andere vragen. Wat gebeurt er met de lichaamstemperatuur tijdens een grote inspanning? In 2008 onderzochten Eijsvogels en zijn collega’s 250 recreatieve deelnemers aan de Zevenheuvelenloop en in 2009 deden er 150 uit die groep nogmaals mee aan het onderzoek.

“We maten de temperatuur drie uur voor de race, na de warming-up en als laatste was er een meting binnen één minuut na de finish”, vertelt Eijsvogels. “We kwamen erachter dat de lichaamstemperatuur na de race fors hoger lag dan we hadden verwacht. Gemiddeld was dat 39,3 graden. Ook interessant was dat 15 procent van de deelnemers zelfs boven de 40 graden uitkwam. Bij een lichaamstemperatuur boven de 42 graden overlijdt een mens. Er doen 30.000 hardlopers mee aan de Zevenheuvelenloop, als 15 procent daarvan finisht met een lichaamstemperatuur boven de 40 graden, is er een potentiële risicogroep van 4.500 deelnemers.”

In 2010 verlegden Eijsvogels en zijn collega’s de focus naar topsporters. Zij vonden twintig Nederlandse toppers en subtoppers bereid mee te doen. Een van hen was Koen Raymaekers, tweevoudig Nederlands kampioen op de marathon. ‘Ik heb zelf ervaren dat mijn prestaties tijdens warme omstandigheden behoorlijk afnemen’, aldus de atleet voorafgaand aan de wedstrijd. ‘Dit gebeurde bijvoorbeeld tijdens het EK afgelopen zomer in Barcelona. Het lijkt er zelfs op dat ik in warmte minder presteer dan mijn concurrenten. Wellicht heeft dit te maken met mijn lichaamstemperatuur en het verloop daarvan tijdens inspanning.’

Bij de toplopers bleek eenzelfde variatie te bestaan tussen verschillende lopers als bij de recreanten. “De laagste temperatuur was 37.9 en de hoogste 40.3. Raymaekers was beste Nederlander bij de mannen, zijn lichaamstemperatuur op de streep was 39.6. De beste Nederlandse vrouw, Heleen Plaatzer, zat op 39.4”, zegt Eijsvogels. Beide lopers kunnen baat hebben bij methodes om de lichaamstemperatuur omlaag te brengen. “Een hoge lichaamstemperatuur is een beperkende factor bij het leveren van een prestatie. Het is een realistische volgende stap om te kijken wat we daaraan kunnen doen.”

Pre-cooling is een methode om de lichaamstemperatuur voorafgaand aan een inspanning omlaag te brengen, waardoor de sporter met een grotere marge aan de wedstrijd begint. “Je kunt dat bijvoorbeeld doen door middel van koelvesten. De Nederlandse hockeydames hebben daarmee geëxperimenteerd op de Olympische Spelen in Athene”, aldus Eijsvogels. “Je kunt ook denken aan koude drank voor de wedstrijd, of bijvoorbeeld slush puppies. Daar moet je natuurlijk wel mee uitkijken want het moet niet als een blok op de maag vallen, dan zit het de prestatie eerder in de weg.” Het verlagen van de temperatuur biedt echter mogelijkheden. “We hebben toplopers gezien die finishen met temperaturen van boven de 40 graden en dat is echt heel erg hoog. Als we dat naar beneden kunnen brengen, is het mogelijk dat ze harder gaan lopen en misschien wel aansluiting vinden bij de echte wereldtop.”

De wereldtop in het hardlopen komt uit Kenia en Ethiopië, de thuislanden van Leonard Komon en Genet Getane, winnaar en winnares van de Zevenheuvelenloop 2010. Eijsvogels hoopt in de toekomst ook metingen te kunnen doen bij Afrikaanse lopers. “Wat gebeurt er nou met die jongens in de echte wereldtop? Zij komen toch uit gebieden waar het doorgaans veel warmer is dan in Nederland. Hoe sterk is de temperatuurstijging bij hen? Zijn zij er beter aan gewend?” Eijsvogels heeft dicht bij huis goede contacten. “Na afloop van de Zevenheuvelenloop hebben we met Jos Hermes gesproken van Global Sports Communication uit Nijmegen. Hij begeleidt veel Afrikaanse toppers en was heel enthousiast over ons onderzoek.”

Volgend jaar breiden Eijsvogels en zijn collega’s hun onderzoek opnieuw uit. Na de Vierdaagse, de Zevenheuvelenloop en de marathon van Eindhoven, staat komend voorjaar ook het Nederlands kampioenschap marathon in Utrecht op het programma. Natuurlijk hoopt Eijsvogels te kunnen werken met een aantal Afrikaanse toplopers. “Dat zou wat mij betreft het ultieme onderzoek zijn voor 2011.”