Sport- en zakenleven volgen masterclass teambuilding Guus Hiddink

door: Peter Hopstaken | 24 september 2009

Een jaar voor de Olympische Spelen van Beijing verklaarde toenmalig Chef de Mission Charles van Commenée tijdens een interview met vakblad SPORT Bestuur & Management: “Tijdens de Olympische Spelen moet ik ervoor zorgen dat we één team vormen, met een competitieve spirit, met atleten die willen winnen…” Geef toe: wie wil er als bestuurder, directeur, manager, ondernemer, coach of trainer niet aan het hoofd staan van een dergelijk team? De vraag is alleen: hoe bereik je dat? Iedere leider van een ploeg heeft zo zijn of haar eigen recept voor teambuilding. Sommige recepten blijken in de praktijk erg effectief, andere een stuk minder.

Op woensdag 23 september 2009 kwamen in het prestigieuze Porsche Centrum Leusden ongeveer tweehonderd bestuurders, directeuren, managers, ondernemers, coaches en trainers uit de sportwereld én het bedrijfsleven bijeen voor een congres over teambuilding, georganiseerd door League of Experience. Als grote trekpleister fungeerde de ‘master of teambuilding’, Guus Hiddink. Als geen ander is hij er immers in geslaagd om in betrekkelijk korte tijd het beste uit verschillende voetbalteams naar boven te laten halen. Of ze nu uit Nederland kwamen of uit Zuid-Korea, Australië, Rusland of Engeland. De teams van Hiddink hadden succes, vaak onverwachts. Naast Hiddink was de congresorganisatie erin geslaagd nog meer topsprekers te strikken. Zo prijkten ook de namen van Peter Kenyon (de baas van Chelsea), Ton Boot (basketbalcoach), Jan de Jong (directeur van de NOS) en Raymond Cloosterman (CEO en oprichter van Rituals Cosmetics) op het affiche. De dag werd kundig aan elkaar gepraat door dagvoorzitter Kees Jansma, onder meer bekend van ‘team Oranje’. Helaas moest Kenyon ’s morgens afbellen; zijn vrouw had een ongeluk gehad waardoor hij niet meer tijdig het vliegtuig kon pakken.

Bij binnenkomst kregen de deelnemers direct het idee dat zij die dag iets bijzonders zouden meemaken. Iedereen die het congres betrad, moest eerst een geheimhoudingsverklaring ondertekenen. Niets dat die dag gezegd werd, mocht later op een of andere manier openbaar worden gemaakt. Grote uitzondering maakte League of Experience echter voor Sport Knowhow XL.

Ook het deelnemersveld was bijzonder. Zelden zullen er op een congres in Nederland zoveel hot shots uit de sportwereld samen zijn gekomen. Uiteraard was de voetbalwereld goed vertegenwoordigd. Om een indruk te geven: bondscoach Bert van Marwijk, zijn assistenten Philip Cocu en Frank de Boer, Feyenoord-baas Eric Gudde, zijn technisch directeur Leo Beenhakker, Ajax-directeur Jeroen Slop, algemeen KNVB-voorzitter Michael van Praag (tevens commissaris van organisator League of Experience), KNVB-directeur Henk Kesler, KNVB-amateurvoorzitter Bernard Fransen, voorzitter van de Stichting Eredivisie Vrouwen Clémence Ross, Heracles-trainer Gert-Jan Verbeek, AZ-voorzitter Dirk Scheringa, AZ-directeur Maarten Fontein, FC Utrecht-directeur Jan Willem van Dop, KNVB-docent Trainersopleidingen Ronald Spelbos, Eredivisie CV-voorzitter Peter Vogelzang, oud-trainer Joop Brand en last but not least voormalig Belgische topkeeper Jean-Marie Pfaff.

Ook de ‘andere’ sporten waren goed vertegenwoordigd. Om de namedropping nog even te vervolgen, in willekeurige volgorde: Heleen Crielaard, Eric Vilé, Frank van den Wall Bake, Tjerk Bogtstra, Piet-Hein Boekel, Heiko van Staveren, Jan Kossen, Johan Wakkie, Cees Vervoorn, Ronald Kramer en Jos Hell. Alleen NOC*NSF schitterde op dit congres op directie- en bestuursniveau door afwezigheid. De nationale sportkoepel vaardigde slechts een beleidsmedewerker af. Naast de sport was ook het bedrijfsleven in groten getale aanwezig. Om een aantal grote bedrijven te noemen: ABN AMRO, Aegon, ATP, Bavaria, Coca Cola, De Lotto (tevens hoofdsponsor van het congres), Eneco, ING Groep en Rabobank. Dit alles om een indruk te geven van ambiance en deelnemersveld.

Rianne Toussaint – directeur van League of Experience – opende het congres met het temperen van de verwachtingen. De deelnemers mochten er niet op rekenen dat ze aan het einde van de dag een gereedschapskist vol sleutels mee naar huis kregen die toegang zouden geven tot succes. Wél hoopte ze dat de congresgangers geïnspireerd zouden raken en diepere inzichten zouden verwerven die samenhangen met het boeken van resultaten.

Het congres startte met een paneldiscussie met als deelnemers onder andere Ton Boot en Raymond Cloosterman. Voor Boot bleek de sleutel tot succes te zijn dat hij – misschien wel als enige coach in de wereld – regelmatig een sabbatical neemt. In zo’n jaar ontwikkelt hij zich en kijkt hij in de spiegel. Weliswaar neemt hij steeds het risico na een rustjaar niet meer aan de bak te komen – wat momenteel het geval is – maar de basketbalcoach vertelt dat hij daardoor wel geestelijk onafhankelijk blijft. Een goede coach is volgens hem nooit tevreden. Zijn kernvraag zou steeds moeten zijn: ‘Kan ik iets veranderen?’. Als een coach die vraag niet bevestigend kan beantwoorden, moet hij afscheid nemen. Rinus Michels was een voorstander van het creëren van een gemeenschappelijke vijand om zijn teams te inspireren. Boot is het daar niet mee eens. Volgens hem moet je in plaats daarvan een gemeenschappelijk doel creëren. Waarbij het team belangrijker is dan het individu en het collectieve doel boven het persoonlijke doel staat.

Cloosterman vertelde hoe hij twaalf jaar lang in de ‘veilige’ omgeving van Unilever had gewerkt. Daarna richtte hij met twee vrienden op een zolderkamer op de Herengracht in Amsterdam – dat dan weer wel – zijn bedrijfje Rituals op dat moest gaan staan voor een nieuw merk cosmetica. Dat was nog niet zo eenvoudig als het misschien lijkt. Ze deden er vijf jaar over om twee winkels te openen. De volgende vijf jaar steeg het aantal winkels echter naar 120. Zijn droom is om uiteindelijk duizend winkels te bezitten. Voor Cloosterman is dromen de sleutel tot succes. Verder is het zijn streven om ‘routine’ te transformeren in ‘rituelen’.

Dagvoorzitter Kees Jansma vertelde tussendoor hoe hijzelf als leidinggevende probeerde zijn team goed te laten fungeren. Eens in de drie maanden werd iedereen bij elkaar geroepen en mochten ze elkaar vertellen hoe het met hem of haar ging, wat hen dwars zat en wat er in zijn of haar ogen anders moest. Michael van Praag vertelde vervolgens uit zijn tijd als Ajax-voorzitter dat toenmalig Ajax-coach Louis van Gaal de hele club – van hoog tot laag – op een lijn wist te krijgen. Toen Ajax in 1995 de Champions League won, pakte hij de Cup met de grote oren op en zette hem op de wasmachine in het washok. Daar moest de Cup een week lang blijven staan. Zo maakte Van Gaal duidelijk dat de prachtige prestatie van Ajax te danken was aan het collectief, aan de hele club, aan de hele organisatie. Zo was ook het washok belangrijk. Daar werden immers dagelijks de shirtjes, broeken, sokken en trainingspakken gewassen. Het gevolg was dat iedereen zich ging realiseren hoe belangrijk de mensen in het washok waren en hoe belangrijk de terreinknechten waren. Toen ontstond er een echt team.

Tijdens het congres werd ‘Spreker van de dag’ Hiddink uitgebreid geïnterviewd door Kees Jansma. Feitelijk werd het een ‘oeuvre-interview’ waarbij bijna alle clubs waar Hiddink had gevoetbald en vervolgens trainer was geweest – inclusief de landenteams – de revue passeerden. En passant kwam ook het thema teambuilding voorbij. Hiddink vertelde wat zijn twee belangrijkste beslissingen waren geweest die leidde tot het onwaarschijnlijke succes van Zuid-Korea tijdens het WK-voetbal van 2002 toen het kleine voetballand doordrong tot de halve finale.

Ten eerste maakte Hiddink van het nationale team een clubteam. Spelers werden uit de competitie gehaald en gingen dagelijks onder leiding van Hiddink aan de slag. Ten tweede besloot Hiddink dat Zuid-Korea de wereld moest gaan zien. Oefenpartijtjes tegen Singapore en Indonesië zouden het land niet verder brengen, ze niet de vereiste ervaring geven die de spelers nodig zouden hebben als ze het tijdens het WK tegen allerlei grootmachten moesten opnemen. De eerste oefenwedstrijden in Europa tegen Frankrijk en Tsjechië werden allebei met 5-0 verloren. Daardoor kreeg Hiddink in de Zuid-Koreaanse pers de bijnaam ‘mister 0-5’. Omdat hij geen Koreaanse kranten kon lezen, raakte het hem niet. Bovendien had hij bij zijn aanstelling van de grote baas te horen gekregen dat hij alleen aan hem verantwoording hoefde af te leggen. Die grote baas bleef hem steunen, wat volgens Hiddink mede een van de succesfactoren is geweest.

Binnenkort moet ‘zijn’ Rusland het opnemen tegen voetbalgrootmacht Duitsland. Jansma vroeg hem hoe hij Duitsland zou verslaan. Daarop zei Hiddink: “Door het team op zo’n manier samen te stellen, dat motivatie een bijzaak is.” Ofwel, de spelers die Hiddink kiest zijn bereid om door muren te lopen. Zijn tweede truc om van de Duitsers te winnen: een kunstgrasveld aanleggen, daarop goed oefenen en daarop de wedstrijd laten spelen.

Na het interview met Hiddink vervolgde het congres met een zogenoemde Lagerhuisdiscussie, waarbij de stoelen aan weerszijden van de zaal tegenover elkaar werden gezet met het podium aan de kop in het midden en daarop de panelleden Hiddink, Boot, Cloosterman en De Jong. Zij discussieerden onder leiding van Jansma over drie stellingen: ‘leiderschap is aangeboren en kun je niet leren’, ‘geef alleen de sterken aandacht, de zwakken volgen wel’ en ‘hoe menselijker de coach, hoe effectiever de coaching’.

Verschillende discussies volgden waarbij de volgende inzichten het meest opvallend waren. Volgens Boot is ‘macht’ niet hetzelfde als ‘gezag’. Macht is volgens hem de potentie om invloed uit te oefenen. Gezag is volgens hem onwerkelijke macht, alleen ingegeven door acceptatie van de buitenwereld. Boot vindt ‘menselijkheid’ als eigenschap van een coach niet belangrijk en ‘vriendelijkheid’ al helemaal niet. Wel moet een coach volgens hem integer en consequent zijn. Iemand die Boot als coach niet mocht, lag er bij hem uit. “Ook als het een goede speler is?”, vroeg Jansma. “Als ik iemand niet mag dan is hij voor mij niet goed”, aldus Boot. Hiddink kan daarentegen wel werken met iemand die hij persoonlijk niet mag. Bij hem zijn de afvallers spelers die ‘zwak’ zijn, net als in de natuur. Die spelers moeten verdwijnen en daarvoor in de plaats moet je als coach sterkere spelers terughalen. Michael van Praag had meer oog voor de menselijke maat. Hij was er voorstander van om met zwakken te gaan praten en ze aandacht te geven. Eventueel zouden ze samen tot de conclusie kunnen komen dat het beter was als de zwakkeren zouden vertrekken. Congresganger Clémence Ross wil absoluut niet met ‘zwakken’ werken. Volgens haar is het niet interessant om van een ‘vijfje’ een ‘zesje’ te maken. Des te interessanter is het om te kijken of je van een ‘zeven’ een ‘acht’ kunt maken.

Tot slot ging het over boosheid als kenmerk van de coach. Boot is als coach een jaar lang met de camera gevolgd met als resultaat een prachtige documentaire. Jansma memoreerde dat hij de basketbalcoach in die film ‘erg boos’ had gezien. Boot vond dat niet meer dan normaal. Volgens hem is boosheid iets heel menselijk. Hij gebruikt het niet als tactisch wapen, maar was het gewoon af en toe. Bijvoorbeeld als zijn spelers er de kantjes van af liepen. Hiddink gaf vervolgens een voorbeeld van de keer dat hij na de eerste helft van een wedstrijd zo kwaad was geweest dat hij besloot dat iedereen de kleedkamer uit moest. De medische en technische staf gingen naar buiten terwijl alleen de spelers over bleven. Onderling moesten ze vervolgens maar gaan bepalen hoe ze het in de tweede helft beter zouden doen.

Het congres ‘Teambuilding, de sleutel tot succes’ heeft al met al geleverd wat het vooraf beloofde. De bovenstaand genoemde conversaties zijn slechts een greep van alles wat er besproken werd. Als alle bestuurders, directeuren, managers, ondernemers, coaches en trainers uit de sportwereld en het bedrijfsleven die in Leusden aanwezig waren goed hebben opgelet en hun nieuw verworven kennis gaan toepassen in de dagelijkse praktijk, zouden zij best eens binnen afzienbare tijd kunnen beschikken over ‘winning teams’. Alleen, hoe moet dat nu bij de gapende ontstentenis van NOC*NSF met ons olympisch team en al onze olympische ambities?!