Plezier als sleutel tot meer bewegen op en buiten school

De belangstelling voor sport en bewegen begon bij Adank al vroeg. Als kind deed ze aan atletiek, een sport die ze nog altijd recreatief beoefent. Ze studeerde lichamelijke opvoeding en daarna psychologie. Inmiddels werkt ze bij Fontys Sport en Bewegen, waar ze aan de ALO lesgeeft aan studenten die zelf docent lichamelijke opvoeding willen worden. Daarnaast doet ze onderzoek naar gedragsverandering, een actieve leefstijl en bewegen in en rond de school.

Het promotieonderzoek kwam voort uit een brede ambitie. “Ik wilde graag iets bijdragen aan de maatschappij. Als leerkracht lichamelijke opvoeding kun je leerlingen iets aanleren en stimuleren. Daarmee kun je bijdragen aan een gezondere, actievere samenleving. Dat heeft mij altijd aangesproken.”

In haar onderzoek keek Adank naar de manier waarop basisschoolleerkrachten, zowel groeps- als vakleerkrachten, hun lessen kunnen inzetten om een actieve leefstijl van kinderen te stimuleren. Adank nam de onderzoeksresultaten vanuit verschillende perspectieven onder de loep. Eerst onderzocht ze welke factoren bij kinderen relevant zijn voor hun fysieke activiteit en zitgedrag. Daarna keek ze naar de context van het bewegingsonderwijs, vervolgens naar de leerkracht en uiteindelijk naar de manier waarop die leerkracht kan worden ondersteund.

Adank: “Motorische vaardigheden en plezier zijn invloedrijke factoren als het gaat om het verminderen van zitgedrag en het verhogen van bewegen, bleek de voornaamste conclusie. Plezier is echt een sleutelfactor in lessen waarin je fysieke activiteit wilt stimuleren. Tegelijkertijd is plezier iets ongrijpbaars. Juist daarom vond ik het interessant om te onderzoeken wat kinderen daar zelf onder verstaan.”

Voor dat deel van het onderzoek sprak Adank met kinderen uit groep 7. In focusgroepen met leerlingen uit de bovenbouw konden kinderen uitgebreid vertellen over wat een gymles voor hen plezierig maakt. Dat blijkt niet alleen samen te hangen met de activiteit zelf. Ook de manier waarop een leerkracht de les organiseert, de activiteiten aanbiedt, leerlingen groepeert en instrueert, speelt een belangrijke rol.

“Kinderen vinden het bijvoorbeeld prettig wanneer duidelijk wordt uitgelegd waarom bepaalde groepjes worden gemaakt. Ook open en positieve communicatie, duidelijke instructies en heldere regels en afspraken dragen volgens hen bij aan een plezierige les. Samenwerken en van elkaar leren zijn eveneens belangrijk. Daarnaast noemen de kinderen gedifferentieerde taken en aandacht voor hun individuele leerproces, in plaats van een sterke nadruk op competitie en prestaties. Op verschillende fronten kun je dus bijdragen aan plezier”, aldus Adank. “Het gaat niet om één trucje. Je kunt kijken naar hoe je groepjes maakt, hoe je communiceert, hoe duidelijk je instructie is en hoe je kinderen laat samenwerken. Maar ook naar de vraag of je vooral bezig bent met winnen en presteren, of dat je kinderen ruimte geeft om zich op hun eigen niveau te ontwikkelen.”

Het onderzoek bestond uit verschillende onderdelen. Adank observeerde leerkrachten op tien basisscholen en verzamelde vervolgens via landelijke vragenlijsten gegevens van 175 leerkrachten lichamelijke opvoeding. Daarmee werd onderzocht hoe leerkrachten denken over bewegingsonderwijs, het plezier van kinderen tijdens de lessen en reflectie als manier om hun lesgeven te verbeteren, en hoe zij deze ideeën in de praktijk toepassen. Daarnaast ontwikkelde ze samen met leerlingen en leerkrachten prototypes van instrumenten die kunnen helpen om het onderwijs verder te verbeteren.

Daar ligt volgens haar een belangrijke opbrengst. “Leerkrachten laten in hun lessen al veel van de handelingen zien die kinderen belangrijk vinden, maar benutten de feedback van leerlingen nog onvoldoende. Uit het onderzoek blijkt dat leerkrachten nauwelijks systematisch reflecteren en dit ook zelden doen op basis van feedback van leerlingen. Door meer gestructureerd en planmatig te reflecteren, kunnen leerkrachten hun lesgeven verder verbeteren en beter aansluiten bij de plezierbehoeften van leerlingen. Dat begint ermee dat je feedback van kinderen ophaalt en daar vervolgens ook echt op reflecteert en iets mee doet.”

Een van de ontwikkelde prototypen is een compacte feedbacktool waarop kinderen vragen kunnen beantwoorden. De tool is bewust eenvoudig gehouden en maakt het mogelijk om leerlingen op een laagdrempelige en anonieme manier hun mening te laten geven. Daarnaast is er een digitale reflectietool waarmee leerkrachten op ieder gewenst moment kunnen reflecteren op hun eigen handelen.

Adank benadrukt dat de instrumenten zelf niet het einddoel zijn. “Mijn aanbeveling is niet: gebruik deze tools. Het zijn voorbeelden van hoe je ondersteuning kunt ontwerpen. Belangrijker is dat je nadenkt over waar je rekening mee moet houden. Met deze instrumenten hebben we onderzocht hoe technologie kan bijdragen aan het ondersteunen van leerkrachten. Ze laten zien dat technologie, mits afgestemd op de context en behoeften van gebruikers, kan helpen om de stem van kinderen op te halen en de reflectie van leerkrachten te ondersteunen. De belangrijkste les zit daarom niet in de instrumenten zelf, maar in wat nodig is om dergelijke ondersteuning goed aan te laten sluiten bij de praktijk. Wie heb je voor je? Waar hebben deze kinderen behoefte aan? En hoe kun je daar als leerkracht op inspelen?”

Die manier van denken zou volgens Adank nadrukkelijker onderdeel moeten worden van de opleiding van toekomstige leerkrachten lichamelijke opvoeding. Studenten moeten leren feedback te geven en te ontvangen, maar ook kritisch naar hun eigen lesgeven te kijken. “Als leerkracht ben je een belangrijke spil in het gedrag van een kind. Daar moet je verantwoordelijkheid voor nemen. Dat gebeurt nu nog niet structureel genoeg. Ik vind het belangrijk dat we aankomende leerkrachten leren om kinderen daadwerkelijk te laten spreken en die informatie te gebruiken om hun onderwijs te verbeteren.”

Daarmee raakt het onderzoek ook aan de bredere ontwikkeling richting een dynamischere schooldag. Adank is betrokken bij het Fontys-team dat werkt aan de Dynamische Schooldag, waarin juist ook buiten de gymles wordt gekeken hoe bewegen een grotere plek kan krijgen en langdurig zitten kan worden doorbroken. Haar eigen onderzoek richt zich primair op de gymles, maar de verbinding is duidelijk.