“Ook kinderen kunnen leren <em>pacen</em>”

door: Emilie Maclaine Pont | 5 december 2024

Tijdens de Dag van het Sportonderzoek eind november ontving Stein Menting de Boymansprijs voor het beste proefschrift op het gebied van sport, lichamelijke opvoeding en recreatie van het afgelopen jaar. De prijs is ingesteld en uitgereikt door het Mulier Instituut en Kenniscentrum Sport & Bewegen. Menting won de Boymansprijs, inclusief een bedrag van € 1.250, voor zijn onderzoek naar 'pacing'. Zijn proefschrift biedt volgens de jury ‘aanknopingspunten voor geïndividualiseerde trainingsmethoden en heeft hiermee een duidelijke relatie met en betekenis voor de praktijk. Het maakt duidelijk dat je pacing-gedrag kunt verbeteren en dat verschillende actoren, zoals de coach en sporter, daar zelf een rol in hebben.’

Wie kent het beeld niet: kinderen die een rondje moeten rennen en wegstuiven alsof ze achterna worden gezeten. Meestal lukt het geen van hen om dat hoge tempo langere tijd vol te houden. Stein Menting onderzocht de ontwikkeling van pacinggedrag – oftewel het indelen van de mate van inspanning bij het sporten – tijdens de adolescentie. Daarbij analyseerde hij meer dan 15.000 atleten in de leeftijd van 12-24 jaar om te begrijpen hoe ze hun inspanning verdelen tijdens het sporten.

De studie van Menting toont aan dat pacinggedrag zich begint te ontwikkelen in de late kindertijd, het meest prominent is in de adolescentie en geleidelijker wordt richting de volwassenheid, met een verschil in het ontwikkelingspatroon tussen jongens en meisjes. Het proefschrift identificeert belangrijke vaardigheden die zich tijdens de adolescentie ontwikkelen, zoals het schatten van de benodigde inspanning, zelfmonitoring en het gebruik van eerdere ervaringen om de tempostrategie te bepalen. Ook kwam Menting met suggesties voor interventies en hulpmiddelen om te leren pacen.

“Een hele eer”, noemt Menting de gewonnen Boymansprijs. “Ik denk dat de jury heeft gekozen voor mijn proefschrift omdat het niet alleen op sport is gericht, maar op het snijvlak van fysiologie, psychologie en bewegingsleer en het concreet toepassen van de uitkomsten.”

Voor het eerst aandacht voor pacing onder kinderen
De focus van Menting op kinderen en adolescenten is nieuw. Eerder onderzoek naar pacing, veelal eveneens uitgevoerd aan de Rijksuniversiteit Groningen, richtte zich onder meer op wat pacing precies is en wat de invloed is op de duur van de prestatie op de gekozen pacingstrategie (Floor Hettinga, 2008), wat de rol is van interactie met tegenstanders (Marco Konings, 2018) en hoe een en ander van toepassing is bij topschaatsers (Inge Stoter, 2017). Daarnaast koos Menting ervoor om niet één sport uit te lichten.

“Een van de opvallendste uitkomsten is dat topsporters vaak al op jonge leeftijd doorhadden hoe ze hun race het beste konden indelen. Hoe ouder, hoe beter je je kunt voorstellen wat je gaat doen en hoe lang dat duurt. Neem een bosloop. De meeste kinderen hebben er geen idee van hoeveel tijd ze ongeveer nodig hebben om die bosloop uit te rennen. Daarbij kunnen kinderen hun energie vaak beter monitoren als ze ouder zijn. Ook geldt: hoe ouder je bent, hoe beter je kan reflecteren op je prestaties en er in het vervolg naar kan handelen, bijvoorbeeld door minder hard van start te gaan en daarmee gelijkmatiger te presteren.”

Prikkelen
Toch zijn er ook voor jonge kinderen mogelijkheden om stapsgewijs te leren pacen, volgt uit Mentings onderzoek. “Het helpt hen om een concreet doel te hebben om naartoe te werken, zoals bijvoorbeeld een finishlijn. Dat doel kan je vervolgens steeds abstracter maken. Zo prikkel je om nieuwe pacingstrategieën uit te proberen. Dat geldt voor topsporters ook. Shorttrackers kregen bijvoorbeeld de uitdaging om te trainen zonder anderen. Dat vonden ze heel lastig, omdat ze zich niet konden verhouden tot anderen en daarmee niet wisten of ze op de goede weg zaten. Toch gaf die ervaring hen uiteindelijk handvatten om bijvoorbeeld meer op zichzelf te vertrouwen en soms wél aan kop te rijden in plaats van er altijd achter te hangen. Ook door in bepaalde trainingen geen tussentijden door te geven, leren ze meer van zichzelf uit te gaan.”

Hulpmiddelen die gericht zijn op het ondersteunen van de verdeling van inspanning tijdens een oefening, zoals een sporthorloge, zijn volgens Menting niet alleen geschikt voor topsporters. Ook kinderen en adolescenten kunnen op die manier genieten van fysieke activiteit en bovendien wordt hiermee een gezonde levensstijl bevorderd. “Het is best fijn als je de hele wedstrijd kunt spelen, of dat nu gaat om voetbal of padel, of een spinningles van A tot Z volhoudt. Meekomen is gelinkt aan plezier en een gevoel van succes. Dat heeft vervolgens invloed op hoe lang kinderen blijven sporten.”

Pacing in de gezondheidszorg
Zoals ieder onderzoek roept ook dit nieuwe vragen op. “Dat gaat bijvoorbeeld om meer studie naar welke trainingsvormen geschikt zijn voor het aanleren van een pacingstrategie. Ook interessant is het toepassen van dit onderzoek in de gezondheidszorg. Stel dat iemand lijdt aan long covid en zijn energievoorraad daardoor is teruggeschroefd. Hij moet dan opnieuw leren om de dag opnieuw in te delen, met de beperkte energie die over is. Daarvoor geldt net zo goed als in de sport dat je moet pacen.”

Zelf is Menting al bezig met een volgend project: de perceptie van tijd tijdens het sporten. Iedereen weet dat als iets zwaar aanvoelt, de tijd lijkt stil te staan. “Ik kijk nu wat de invloed daarvan is op pacing en prestatie. Er mogen nu wel meerdere onderzoeken liggen, het onderwerp blijft weinig onderzocht. Voorlopig zie ik dus nog tal van mogelijkheden om meer grip op pacing te krijgen.”

Voor meer informatie: Picking up the pace: the development of pacing behaviour during adolescence (proefschrift Stein Menting)