Met hulp van interventie beweegangst bij hartpatiënten voorkomen

door: Emma Meertens | 8 december 2022

Twee jaar terug spraken we met Paul Keessen over zijn promotieonderzoek naar beweegangst onder hartpatiënten. Destijds zat de docent-onderzoeker van de Hogeschool van Amsterdam nog in de beginfase van zijn onderzoek, inmiddels is het afgerond. Hoogste tijd dus om naar de resultaten te kijken.
 
Het idee voor dit promotieonderzoek ontstond toen Paul Keessen nog werkzaam was als oefentherapeut. Hij zag hoe revaliderende hartpatiënten regelmatig last hadden van beweegangst, ook wel kinesiofobie genoemd. “Mensen die bijvoorbeeld een hartaanval hadden gehad, wisten op het moment dat ze gingen bewegen niet wat ze moesten doen met de signalen die hun lichaam gaf”, zo legt de onderzoeker uit. “In de oefen- en fysiotherapie is beweegangst een regelmatig terugkerend fenomeen, maar het is voornamelijk onderzocht bij mensen met pijnklachten en dus niet specifiek bij mensen met hartklachten.” Het duurde dan ook niet lang voordat Keessen besloot dat dit het onderwerp van zijn onderzoek zou worden.

Ontwikkelen van meetinstrument
De hoofdvraag was: wat zijn de belangrijkste factoren die geassocieerd zijn met beweegangst en waar ook mogelijk op geïntervenieerd kan worden? Om deze vraag te kunnen beantwoorden is de onderzoeker eerst gaan kijken naar wat beweegangst precies is. Daarnaast ging Keessen aan de slag met een meetinstrument dat beweegangst kan opsporen. Omdat kinesiofobie dus al vaker is onderzocht (weliswaar onder mensen met pijnklachten), lag er al een meetinstrument: de Tampa’s Scale of Kinesofobia (TSK). Een Zweedse onderzoeker heeft de vragenlijst herschreven voor mensen met hart- en vaatziekten. “Die vragenlijst hebben wij vertaald en gevalideerd”, zo vervolgt Keessen. “Door deze af te nemen onder patiënten hebben we de betrouwbaarheid kunnen controleren.” Inmiddels is de vragenlijst zo ver ontwikkeld, dat hij tegenwoordig ook in de praktijk gebruikt wordt.

Om te achterhalen waarom sommige mensen hoger scoorden op de TSK ging Keessen ook in gesprek met hartpatiënten vlak na hun ontslag uit het ziekenhuis. “Zo konden we opmaken dat mensen met een hoge mate van beweegangst vaak ook moeite hebben met het gezondheidssysteem. Zij kregen in het ziekenhuis te weinig aandacht van artsen en verpleegkundigen en vonden de informatievoorziening slecht.” Deze patiënten komen na ontslag uit het ziekenhuis in een soort rollercoaster terecht. Ze hadden moeite met de snelheid en waren onzeker over wat ze wel en niet mochten doen qua fysieke inspanning. “Het interpreteren van lichaamssignalen is voor deze doelgroep ook lastig. Als je een pijntje voelt op je borst, hoeft dat niet meteen iets cardiaals te zijn. Dat kan bijvoorbeeld ook spierspanning zijn.” Niet alleen de patiënten zelf waren heel alert op hun lichaamssignalen, ook hun partners konden hier extreem op reageren. Keessen: “De partners wilden hen dan wat ontlasten, maar als je bijvoorbeeld een hartinfarct hebt gehad is het juist heel goed om zelf in beweging te komen.”

Normaliter duurt het na ontslag uit het ziekenhuis een aantal weken voordat hartpatiënten aan de slag kunnen met hun revalidatie. Om dit gat te overbruggen en de informatievoorziening te vergroten, ontwikkelden Keessen en zijn collega’s een interventie: een digitaal platform. “Bij thuiskomst kunnen de patiënten hier meteen mee aan de slag. Ze worden opgebeld door een verpleegkundige voor een intakegesprek. Daarnaast kunnen ze op het platform ook informatieve filmpjes vinden over verschillende onderwerpen. Hoe moet je bijvoorbeeld omgaan met angst?” Het intakegesprek is het startpunt van een traject met een aantal coachingsgesprekken. De bedoeling van deze gesprekken is dat het zelfvertrouwen van de patiënten verbetert en ze aan de slag gaan met revalidatie. “Het voordeel van deze interventie is dat je geen extra mensen hoeft in te zetten, maar gewoon aan de verpleegkundigen vraagt om direct na het ziekenhuisontslag contact op te nemen. Je past het tijdsinterval aan.”

Vervolgvragen
Het effect van deze interventie is overigens nog niet gemeten. Dat zal in de toekomst gebeuren, buiten het promotietraject van Keessen om. Het onderzoek is sowieso een bron van inspiratie voor vervolgonderzoeken. “Het is bijvoorbeeld interessant om op de langere termijn te kijken hoeveel hartpatiënten bewegen na hun ziekenhuisontslag en wat de relatie is tussen deze hoeveelheid en de mate waarin iemand last heeft van beweegangst.” Ook kan het meetinstrument verder ontwikkeld worden. Nu wordt vooral gemeten of iemand een hoge of lage kinesiofobie heeft, maar volgens Keessen is het beter om hier meerdere categorieën van te maken. “De mate waarin iemand er last van heeft verschilt namelijk nogal.”

Dat beweegangst een probleem is onder hartpatiënten, blijkt wel uit de cijfers: iets minder dan de helft van de patiënten krijgt ermee te maken. Die angst verdwijnt ook niet zomaar: “Uit ons onderzoek blijkt dat het zelfs drie maanden na het ontslag nog steeds bestaat. Het neemt wel iets af, maar het blijft redelijk stabiel. Het lijkt een beetje alsof de angst een onderdeel is van iemands persoonlijkheid.”

Persoonlijke aanpak
Een andere factor die van invloed is op de mate van beweegangst, is het opleidingsniveau van de patiënt. “Een hoog opleidingsniveau is negatief geassocieerd met kinesiofobie; mensen die hoger opgeleid zijn, hebben minder last van kinesiofobie. Daarnaast ontdekten we dat mensen die minder sociale steun ervaren, vaak een hogere mate van kinesiofobie hebben.” Het zijn dus diverse factoren die van invloed kunnen zijn. Het aanpakken van kinesiofobie vraagt dan ook om persoonlijke begeleiding. De boodschap van Keessen is dan ook: “Geef de patiënten de aandacht die ze nodig hebben.”

Voor meer informatie: Bewegingsangst bij hartpatiënten belemmert hartrevalidatie