Leerstoel Sportgeschiedenis nog altijd niet geïnstitutionaliseerd

door: Leo Aquina | 1 juni 2017

“Sport is geschiedenis en sportliefhebbers, die vormen eigenlijk de grootste groep historici die we hebben”, zegt Marjet Derks. Op vrijdag 23 juni houdt zij haar inaugurele rede als hoogleraar sportgeschiedenis aan de Radboud Universiteit van Nijmegen. “Veel mensen leiden gebeurtenissen in hun eigen leven af aan jaartallen van grote sportevenementen. Het is mooi om die sportverhalen te vertellen en het is waardevol om dat ook op een diepgravender manier te doen”, aldus de historica. Hoewel er internationaal veel hoogleraren sportgeschiedenis zijn, heeft Nederland op dat gebied een magere traditie. 

Nederland kende in het verleden met Theo Stevens aan de Vrije Universiteit een bijzonder hoogleraar sportgeschiedenis, maar die leerstoel werd niet voortgezet. Derks kreeg een persoonlijke aanstelling. Daarmee is zij hoogleraar voor onbepaalde tijd, maar de leerstoel is nog altijd niet geïnstitutionaliseerd. “In landen als Engeland, Frankrijk. Duitsland en ook in de Scandinavische landen zie je wel dat er meerdere leerstoelen sportgeschiedenis aan verschillende universiteiten zijn”, vertelt Derks. 

Voorbij de feiten en de cijfers
Sport is misschien niet meer dan de belangrijkste bijzaak van het leven, sportgeschiedenis is volgens de hoogleraar wel degelijk van belang.

“Anders mis je toch het lange termijngeheugen. Sommige dingen worden als volledig nieuw gepresenteerd en dan kun je als hoogleraar zeggen, dat is toch al eens eerder gebeurd? Tom Dumoulin wint de Giro en iedereen zegt: historisch want de eerste Nederlander die een grote ronde wint sinds Joop Zoetemelk in 1980. Dat is natuurlijk maar hoe je het bekijkt. We hebben ook Leontien van Moorsel gehad, Marianne Vos en Anna van der Breggen.” 

Als hoogleraar kijkt Derks echter verder dan de feiten. “Op dat gebied weten journalisten en hobbyisten vaak veel meer dan ik. Als wetenschapper kijk ik vooral naar de rol die sport speelt in allerlei maatschappelijke ontwikkelingen en vice versa. Neem die wielervrouwen als voorbeeld. Je kunt heel goed naar de ontwikkeling van vrouwen in de maatschappij kijken door de lens van de sport. Hoe hebben vrouwen de afgelopen honderd jaar via de sport hun leefwereld vergroot, hoe hebben ze die successen in de sport behaald en is daardoor ook het gangbare beeld van vrouwen in de samenleving beïnvloed? Daarmee ga je verder dan de chronologie van de jaarboeken met prestatielijstjes en trofeeën.“

Eerste generatie buitenlandse voetballers bij NEC 
Beeldvorming rond migratie is een ander voorbeeld, de Nijmeegse hoogleraar noemt haar onderzoek naar de eerste generatie buitenlandse voetballers bij NEC in de jaren vijftig en zestig. 

“De club wilde hogerop en ze waren op zoek naar goede spelers. Via een contact op de Antillen, kwamen ze terecht bij twee Antilliaanse spelers, Moises Bicentini en Pedro Koolman. Die twee spelers werden binnen de kortste keren attracties bij NEC. Bicentini en Koolman zijn altijd in Nijmegen blijven wonen en de band tussen de club en de Antillen is altijd hecht gebleven. Remko Bicentini - de zoon van Moises - heeft in de jaren tachtig ook nog in het rood-zwart-groen gevoetbald. NEC-trainer Leen Looyen is later nog bondscoach geweest van Curaçao, net als Patrick Kluivert, die ook een trainersverleden heeft bij NEC. De club heeft zelfs nog met Curaçao op het shirt gespeeld dankzij een rijke sponsor van het eiland. De band tussen de club en Curaçao is altijd heel sterk gebleven, het maakt onderdeel uit van de Nijmeegse geschiedenis, al weten veel mensen dit niet meer.” 

Institutioneel geheugen
Het verhaal van de Antillianen bij NEC vertelt ook het verhaal van de integratie van Antillianen en Surinamers in de Nederlandse sport. “Dat ging bij de eerste generatie beter dan later”, aldus Derks. “De prestaties waren goed en ze werden gewaardeerd. Zo lang je maar wint, win je samen. Pas later met de tweede en derde generatie in de jaren zeventig en tachtig werd het moeilijker. Maar toen heerste er in Nederland ook een ander beeld over migranten en mensen uit de voormalige koloniën.”

Opnieuw benadrukt Derks het belang van sportgeschiedenis als academisch vak. “Ik zie in het sportbeleid te veel kortetermijndenken en te weinig institutioneel geheugen. Er wordt bijvoorbeeld altijd maar klakkeloos vanuit gegaan dat sport verbindt. Historisch gezien kun je net zo goed het tegenovergestelde beweren. Sport bestaat bij de gratie van een tegenstander, het schept dus ook tegenstellingen. Juist in iets zo emotioneels als sport wakkeren verhalen over ‘de ander’ die gevoelens aan.”

Soft Power
Sport is in historisch perspectief ook interessant als soft power. “Via sport kunnen heersers hun vriendelijke kant laten zien. Het is een propagandamiddel en het kan helpen bij het vormen van de publieke opinie en het aanzien van een land. Het is interessant om te zien hoe sport landen en regimes op de kaart heeft gezet. De Olympische Spelen van 1936 in Berlijn zijn een schoolvoorbeeld, maar zeker niet het enige. Daar is ook wel onderzoek naar gedaan en je ziet in bronnen uit die tijd dat er dankzij die Spelen in die periode een positiever beeld over Duitsland ontstond.” 

Moeten grote sportorganisaties als IOC en FIFA daar rekening mee houden? “Als wetenschapper wil ik niet op de stoel van de rechter gaan zitten”, zegt Derks. “Er bestaat zoiets als eigen verantwoordelijkheid, maar de sporter moet kunnen sporten en die moet niet bezig zijn met politieke verhoudingen. Ik ben blij dat de journalistiek ook steeds meer aandacht heeft voor de maatschappelijke effecten van sport. Zo zag ik na de Olympische Spelen een prachtige documentaire over Rio waar mensen uit een sloppenwijk met uitzicht op het Olympisch Stadion het vuurwerk van de sluitingsceremonie bekeken terwijl bij henzelf de stroom voor de zoveelste keer die maand was uitgevallen.”

Sportmigratie
Zelf houdt Derks zich de komende tijd behalve met de geschiedenis van sportbeleid ook bezig met de impact van sportmigratie: “Vroeger kwamen sporters vanzelfsprekend voor hun land uit, maar tegenwoordig wordt sport steeds meer een commodity. Mensen kunnen via de sport iets bereiken als ze er goed in zijn. Dat is iets waard en als ze zelf uit een land komen waar de faciliteiten een stuk minder zijn, maken ze vaak de keuze om het ergens anders te proberen. De shorttracker Victor Ahn is een voorbeeld. Hij won olympische medailles voor Zuid-Korea en dat doet hij tegenwoordig voor Rusland, zonder overigens een woord Russisch te spreken. Steeds meer regimes ‘kopen’ goede atleten uit Afrika. Wat zegt dat over de manier waarop we tegen nationaliteit en staatsburgerschap aankijken?” 

De titel van Derks’ inaugurele reden is ‘Sport, vervullend en vervuilend, een cultuurhistorische warming-up’. “Ik ga in op hoe verhalen over sport in de loop der jaren veranderen”, licht zij een klein tipje van de sluier op.

Voor meer informatie over de oratie van Marjet Derks: klik hier