In Duitsland is een penaltyserie géén ‘loterij’

door: Bas Kammenga | 23 mei 2024

‘Cracking the penalty code’ is de titel van het vijfde voetbalboek van de hand van Gyuri Vergouw en het eerste in de Engelse taal. Voor deze gelegenheid neemt ‘professor penalty’ de internationaal meer gangbare voornaam ‘George’ aan en vertelt hij de wereld over zijn ervaringen van bijna een kwart eeuw na het verschijnen van zijn eerste populair-wetenschappelijke boek over het nemen van strafschoppen.

Gyuri Vergouw schreef 24 jaar geleden zijn eerste voetbalboek met de zeer sprekende titel ‘De Strafschop’: “Dat boek heeft veel losgemaakt en daar heb ik lange tijd op ‘geteerd’. In de tussentijd heb ik drie voetbalboeken geschreven over het Duitse voetbal, over hoe je wereldkampioen kunt worden en over de bondscoach. Nu vond ik het tijd om te reflecteren op die hele periode waarin ik aandacht heb gevraagd voor de strafschop.”

Oorsprong
Vergouw wilde het onderwerp ‘penalty’ een afronding geven. “In het wetenschappelijke deel van het vorige boek voel ik me steeds vaker gesterkt”, aldus Vergouw. “Ik heb het in de nieuwe uitgave meer gericht op het persoonlijke vlak. De vraag waarom nog niet iedereen op de juiste manier gebruik van maakt van de kennis. De eerste regel van de epiloog is dan ook ‘feiten veranderen mensen niet, maar de tijd wel’. De aftrap van het boek was voor mij ooit de verloren serie van het Nederlands Elftal in 1998 op het WK in Frankrijk.”

De oorsprong van zijn interesse gaat overigens nog verder terug. “Een gemiste strafschop van Dick Helling in het begin van de jaren zeventig van de vorige eeuw wekte mijn interesse en sindsdien heb ik het onderwerp met grote interesse gevolgd. Sinds het uitkomen van het boek heb ik geleerd dat verandering met name in Nederland heel erg langzaam gaat. In 2000 was ‘big data’ nog bijna een ‘scheldwoord’ maar inmiddels zitten mijn lezingen zalen vol met enthousiaste jonge mensen.”

Generatie
Nieuwe inzichten zijn er ook. “Zoals de vraag wanneer een strafschoppenserie nu wél een loterij is. Dat is alleen maar het geval als beide landen niet op strafschopseries trainen. Als één van beide landen er wel op traint dan wint dat land vrijwel zeker. Als beide landen of clubs erop trainen dan raakt het aan professionalisme, dat steeds verder doordringt in het conservatieve voetbal. Je ziet dan ook een ontwikkeling dat de strafschoppenseries zeer geregeld langer worden omdat er minder wordt gemist.”

Het zal volgens Vergouw te maken kunnen hebben met een nieuwe generatie trainers. “Die nemen nieuwe trainingsmethoden met zich mee en doen het niet op de wijze van de oude garde, die vaak nog trainde op basis van de ervaringen uit het eigen spelersverleden. In het moderne voetbal staat men veel meer open voor wetenschappelijke inzichten en is men bovendien meer bereid om gebruik te maken van nieuwe ontwikkelingen.”

Vreemde eend
Vergouw heeft inmiddels ook begrepen waarom juist hij deze voetbalboeken schreef. “Dat heeft te maken met dat ik een totale buitenstaander was. Ik was geen sportjournalist en was niet verbonden aan een club. Er heerst in het voetbal een behoorlijke groepsmening waarbij het moeilijk is om daar tegenin te gaan. Hechte groepen blijven vaak lang hangen in oude denkbeelden en teren op resultaten en glorieperiodes uit het verleden. Albert Einstein heeft ooit gezegd ‘waanzin is steeds hetzelfde blijven proberen en toch telkens een andere uitkomst verwachten’.”¹

Vergouw heeft gekozen voor een boek in het Engels met het oog op de internationale markt. “Ik heb ruim twintig jaar tegen een sterke stroom in moeten roeien. In eerste instantie wilde niemand het destijds uitgeven. Nu wil ik de informatie aan de hele wereld geven om te verklaren waarom Nederland en Engeland slecht zijn in strafschoppenseries en Duitsland, Tsjechië en Argentinië juist goed. In Duitsland hebben ze een serie nog nooit een ‘loterij’ genoemd en in dat land is er zelfs waardering voor hun voetbalprofessor.” Vergouw doelt op dr. Georg Froese, de sportwetenschapper en psycholoog die in 2013 voor zijn proefschrift aan de Universiteit van Heidelberg over het onderwerp penalty shootouts de Wissenschaftspreis ontving van de Duitse voetbalbond. 

Gemiddelden
Als Nederland vanaf de jaren zeventig strafschoppenseries net zo serieus had benaderd als Duitsland dan hadden beide landen zeer waarschijnlijk ongeveer even vaak in de finales van eindtoernooien gestaan. “Voetballers zijn te trainen op stressvolle situaties. Cristiano Ronaldo is een voorbeeld van een speler die alle tips en aanwijzingen voor het nemen van penalty’s incorporeert. Hij benut dan ook 89% van zijn pogingen.”

Dat is een prima gemiddelde. Van alle strafschoppen wordt in topcompetities 85 tot 90 procent raak geschoten. In series is dat percentage tussen de 75 en 79. “Lionel Messi teert teveel op het feit dat hij een natuurtalent is, hij benut beduidend minder penalty’s dan Ronaldo. De media zouden trouwens moeten ophouden met het narratief de loterij. Dat werkt mee aan de twijfel bij spelers, terwijl zij zelf juist veel invloed hebben op de slagingskans waarbij voorbereiding, training en vaste patronen belangrijke succesfactoren zijn.”

Wisselen
In 2000 stelde Vergouw voor om Edwin van der Sar eruit te halen voor een strafschoppenserie en Sander Westerveld erin te zetten. “Dat idee had ik uit het ijshockey waar de beroemde keeper Vladislav Tretjak van de Sovjetunie in een hele belangrijke finale  in de jaren tachtig werd vervangen door de reservedoelman. Studio Sport-commentator Frans Hendriks meldde dat dit het gevolg was van statistisch onderzoek door een man die daar al vanaf 1964 mee bezig was. Mijn doel met het eerste boek was bewustwording en het onderwerp tot op de bodem uitzoeken. Iedereen verklaarde me voor gek, maar het is tot op de dag van vandaag toch mijn grootste ‘hit’.”

"Begin 2004 werd Edwin van der Sar op televisie door Hugo Borst geconfronteerd met mijn boek De Strafschop en zijn slechte score bij het stoppen van penalty's. Dat was toen maar één gestopt op meer dan dertig tegen hem genomen. Dat zouden er zeker zes à zeven geweest hebben moeten zijn voor een keeper van zijn statuur, een beetje eenzelfde probleem als later met Cillessen. Van der Sar was op tv op zijn zachtst gezegd not amused."

"Naar ik pas veel later uit mijn netwerk heb begrepen is toen een paar weken later een bijeenkomst geweest in de buurt van Breukelen met in ieder geval Van der Sar, Joop Hiele en Hans van Breukelen. Daar hebben ze onder meer, naar ik begreep zonder veel initieel enthousiasme, mijn boek besproken. Nog geen maand later stopt van der Sar twee pingels voor Fulham en een in de shootout voor Oranje op het EK 2004 tegen Zweden. Wel fijn dat ze vooraf wisten dat die Zweed graag naar rechts schoot. Je kan je blijkbaar goed voorbereiden. Later stopte hij voor Manchester United de belangrijke penalty van Chelsea-speler Anelka waardoor hij in 2008 de Champions League wint. Van penaltyflop naar penaltykiller en -held, de weg is minder lang dan menig voetballer denkt."

Vrouwenvoetbal
Het boek bevat ook inzichten uit stressvolle situaties voor politieagenten, militairen en piloten. “Zij trainen daarop in simulaties. Het gaat om leven en dood. Het is mogelijk om daardoor beter met de stress om te gaan. Iets soortgelijks zou voor voetballers ook kunnen helpen voor kracht en rust. Bovendien is te meten welke spelers het meest geschikt zijn voor een penaltyserie, op basis van stressbestendigheid. Dat kan vrij eenvoudig op basis van een vragenlijst.”

Voor het vrouwenvoetbal gelden overigens iets andere inzichten dan voor mannen. “Door een lengteverschil van 27 centimeter bij de vrouwelijke keepers ten opzichte van hun mannelijke collega’s geldt des te meer dat in de hoeken schieten meer succes oplevert. In 2005 heeft toenmalig bondscoach Vera Pauw mijn boek gekregen en ze was oprecht geïnteresseerd. In 2009 won Oranje op het EK in Finland tegen Frankrijk en werd de serie gewonnen met strafschoppen. In het vrouwenvoetbal is men meer ontvankelijk voor de inzichten, terwijl de oudere generatie mannelijke trainers over het algemeen erg wantrouwend zijn.”

Rechtsboven en linksboven zijn nog steeds succesvolle keuzes, net als een kwart eeuw geleden. “De feiten zijn de feiten. In de hoek en hoog, niet té hard schieten, een aanloop van vijf meter. Opletten op het standbeen, de aanloop en de richting van de bal. De eventuele lijst van nemers vóór de wedstrijd al klaar hebben. Het is een voordeel om als strafschopnemer een nuchtere persoonlijkheid te hebben. In 2000 hadden we informatie over honderden reeks, tegenwoordig over vele duizenden. Statistisch is er bijna niets veranderd. Alles was en is nog even significant.”

Voor meer informatie: Cracking the Penalty Code, Winning a Shootout in Football

Noot:
1. Of Einstein deze uitspraak echt gedaan heeft, wordt hier in twijfel getrokken