5 vragen aan Jan Janssens, organisator van het Sportfilm- en documentairefestival

door: Peter Hopstaken | 15 april 2008

1. Het thema van het Sportfilm- en documentairefestival is Sport & Politiek. Waarom hebben jullie voor dat thema gekozen?
“We hebben in september 2007 besloten dat we het festival in april 2008 zouden gaan houden en toen ook meteen gekozen voor het thema Sport & Politiek. We voorzagen natuurlijk dat het een actueel thema zou worden, dat is immers altijd het geval als de Olympische Spelen in aantocht zijn. Het thema sluit ook mooi aan bij één van de doelstellingen van het Mulier Instituut, namelijk om de maatschappelijke kant van de sport te belichten. Bovendien, het is een heel interessant en breed thema dat in de loop der decennia steeds weer veel aandacht heeft opgeëist.”
 

2. Wat vind je daarvan de belangrijkste voorbeelden?
“Dat hangt erg af vanuit welk perspectief je het bekijkt. Als je als topsporter in 1956 klaar stond voor vertrek naar Melbourne, maar rechtsomkeert moest maken, zul je de boycot noemen ten gevolge van de Russische inval in Hongarije. Zwarte Amerikanen denken daarentegen waarschijnlijk aan 1968. Tommie Smith en John Carlos werden in dat jaar wereldnieuws omdat zij bij de Spelen in Mexico tijdens de uitreiking van de medailles op het erepodium het ‘Black Power’-gebaar maakte. Het beeld van hun met zwarte handschoen geheven vuisten staat bij iedereen die daar getuige van was nog op het netvlies gegrift. Ze vroegen met hun gebaar aandacht voor de achterstelling van zwarten in de Amerikaanse samenleving. Door deze actie werden ze verguisd en ze moesten zelfs het Olympisch dorp verlaten. Pas vele jaren later werden ze in ere hersteld. Ze werden veelvuldig onderscheiden en er werd een standbeeld voor hen opgericht. Tommie Smith zal als eregast aanwezig zijn tijdens het festival, daar zijn we heel blij mee. Hij zal bij de vertoning van documentairebeelden over die actie vragen beantwoorden en vertellen over de nasleep van de hele geschiedenis.”

“Als je mij zou vragen welke politieke gebeurtenis in relatie tot sport de meeste indruk op mij heeft gemaakt, dan denk ik aan München 1972: de Palestijnse aanslag en de gijzeling van atleten uit Israël. Ik was toen een jongetje van twaalf jaar. Over die dramatische gebeurtenissen is een film gemaakt, ‘One day in September’ die tijdens het festival gedraaid zal worden. Naar die film kijk ik erg uit.”

3. Ik las op de website van het festival: ‘De Olympische beweging heeft - ondanks haar streven naar politiekvrije sport - niet nagelaten om zich bewust te mengen in politieke kwesties.’ Kan je hier enkele voorbeelden van noemen?
“Het IOC heeft zich in het kader van de ‘Olympic Truce’ in 1990 - ten tijde van de oorlog in toenmalig Joegoslavië - hard gemaakt voor een wapenstilstand gedurende de periode dat de Olympische Spelen gehouden worden. Daartoe hebben ze bij de Verenigde Naties een resolutie laten indienen die uiteindelijk twee jaar later is aangenomen. Dat is mooi natuurlijk, dat de sport daar voor kan zorgen. Maar het IOC heeft zich ook van een andere politieke zijde laten zien. Zo ontkwamen ze er in de jaren zestig niet aan om min of meer stelling te nemen in het conflict tussen Taiwan en China. Toen communistisch China zich in 1958 terug had getrokken uit het IOC, mocht nationalistisch China weliswaar meedoen aan de Olympische Spelen van 1960 maar mocht het land niet als China meedoen, maar werd het Formosa. Het IOC hechtte klaarblijkelijk toch meer waarde aan de relatie met het ‘grote’ China dan aan de band met de ‘afvallige provincie’. En in 1960 speelde de kwestie Zuid-Afrika. Vanwege de apartheidspolitiek werd er druk uitgeoefend op het IOC om Zuid-Afrika in 1960 niet tot de Olympische Spelen toe te laten. Het IOC gaf daar echter geen gehoor aan en besloot pas in 1963 tot uitsluiting van Zuid-Afrika die uiteindelijk zo’n vijfentwintig jaar duurde. Ach, er zijn zoveel voorbeelden. Zo wilde het IOC Noord-Korea niet erkennen en Zuid-Korea wel en is in de voorbereiding van de spelen veel gedoe geweest omdat Noord Korea - gesteund door het Oostblok - eiste dat een deel van het programma in Noord-Korea werd afgewerkt.

4. Wat vind jij van de gespannen relatie tussen de politiek en de komende Olympische Spelen?
“Men roept het zelf over zichzelf af. Veel betrokkenen reageren krampachtig als ze om een mening over de politieke situatie in China wordt gevraagd. Iedereen heeft die lastige vragen toch moeten zien aankomen! Natuurlijk gaat de Chinese regering de Olympische Spelen benutten om zichzelf op een geweldige manier te presenteren. Het land hééft de laatste decennia ook enorme goede ontwikkelingen doorgemaakt. Maar die gingen óók gepaard met negatieve ontwikkelingen, zoals de extreme belasting van de bedrijvigheid op het milieu. En op het gebied van mensenrechten mag dan sinds Mao heel veel verbeterd zijn; het gaat er nog alles behalve voorbeeldig aan toe. Als een land de Olympische Spelen organiseert, wordt alles uitvergroot. Zowel de positieve als de negatieve ontwikkelingen. De Olympische vlam gaat de hele wereld over, maar de protesten tegen de misstanden óók. Het IOC is niet verantwoordelijk voor die misstanden, dus de krampachtige reactie van bijvoorbeeld Hein Verbruggen op de kritische geluiden van Jacco Verhaeren snapte ik niet. Je kunt toch als IOC-lid gewoon toegeven dat in China sommige zaken niet goed geregeld zijn? De keuze om de Olympische Spelen in China te houden kan bijdragen aan een verbetering van de mensenrechten. Als je daarin gelooft, en ik denk dat velen dat doen, benadruk dat dan! En als je daar niet in gelooft, dan zou je er niet moeten willen sporten.”

“Ook sporters weten zich niet altijd goed raad met ‘lastige’ vragen. Als ik mee zou doen aan de Olympische Spelen zou ik zeggen dat ik mij in eerste instantie op de sport en de prestaties zou willen richten, en dat ik geen vragen wil beantwoorden over andere onderwerpen. Maar ik zou er meteen aan toevoegen dat ik als ik klaar was met sporten daar goed rond zou kijken en dat ze dan opnieuw naar mijn mening mochten vragen.”
 
5. Vind je dat in principe elk land de Olympische Spelen zou mogen organiseren?
“Nee, dat vind ik niet. Het Zimbabwe van Mugabe zou ik bijvoorbeeld geen goede keuze vinden. Daar zitten ze op de rand van een burgeroorlog, dus zou het ook niet veilig zijn. Maar ik vond Beijing geen verkeerde keuze. Ik ben dan ook geen voorstander van een boycot. Ik vind het juist prima om de Spelen te benutten om aandacht te vragen voor de negatieve kanten van China. Maar niet uitsluitend, ook de positieve ontwikkelingen moeten belicht worden. Het IOC stelt trouwens wel zekere eisen aan de landen waar de Olympische Spelen worden gehouden. Op allerlei terreinen. Ze willen bijvoorbeeld dat de overheid van het land waar de Olympische Spelen worden gehouden onvoorwaardelijk steun geeft aan de organisatie ervan. Het IOC heeft op dat gebied simpelweg leergeld betaald. Zo zou Denver in 1976 de Winterspelen organiseren, maar de stad moest zich terugtrekken omdat er vanuit de bevolking allerlei ecologische bezwaren werden opgeworpen. Ze protesteerden bijvoorbeeld tegen het kappen van bomen, dat nodig was om goeie skihellingen te maken.”