De bewegingspandemie in Nederland: een pleidooi voor een systemische verandering

door: Huub Stammes

In Nederland heerst een stille pandemie die sluipend maar verwoestend is: de bewegingspandemie. Ongeveer de helft van de bevolking kampt met overgewicht, en kinderen en jongeren hebben steeds meer moeite om motorisch goed te bewegen. Het welbekende fenomeen 'apenkooien' lijkt te zijn verdwenen, en het gevolg is dat er meer doden vallen door gebrek aan beweging.

Elk jaar overlijden ca. 5.800 mensen als gevolg van onvoldoende bewegen (NRC, 20 oktober 2023). 75% van de MBO-studenten is fysiek niet in staat bij afstuderen om hun beroep fysiek uit te oefenen (bron: MBO-raad). Dit enorme probleem vereist niet alleen aandacht, maar systemische en grondige veranderingen. Het aantal mensen dat sport is de afgelopen tien jaar niet gestegen, eerder loopt het wat terug. Het blijft hangen bij zo’n vijftig procent van de bevolking. Dat betekent dat negen miljoen mensen niet sport of voldoende beweegt.

Er liggen prachtige doelstellingen van 75% van de bevolking aan het bewegen te krijgen in 2030. Er is op dit moment met alle programma’s en projecten geen enkel zicht dat dit ooit wordt behaald. Er zijn honderden projectjes, duizenden buurtsportcoaches, tientallen onderzoeken, nieuwe organisaties als beweegalliantie etc. actief. Maar er is geen MASTERPLAN. Tenminste zo kan ik het Sportakkoord II bepaald niet noemen. Er is in al die gefinancierde plannen geen resultaatverplichting. Het is opportunistische vrijheid, blijheid. Op landelijke schaal is het opgeteld onbetekenend en financieel gezien een slechte investering van overheidsgeld. In NRC stond een artikel over het VWS-sportbeleid van de afgelopen 30 jaar. Dat is in vele gevallen desastreus te noemen als het gaat om effectiviteit en resultaat en bevestigde helaas mijn opvatting en met mij vele anderen binnen de wereld van de sportsector.

Het gewicht van overgewicht weegt zwaar
Overgewicht, obesitas, onvoldoende bewegen, te veel zitten, gemaksindustrie, maakbare mens, etc. zijn epidemieën geworden in de westerse wereld en Nederland vormt daarop bepaald geen uitzondering. Het heeft verstrekkende gevolgen voor de gezondheid, de gezondheidszorgkosten en de kwaliteit van leven. Maar het gaat verder dan alleen de fysieke gezondheid. De epidemie kan ook leiden tot psychosociale problemen, zoals een laag zelfbeeld, depressie en sociale isolatie.

Het feit dat kinderen en jongeren steeds minder goed in staat zijn om motorisch goed te bewegen, is een zorgwekkende trend. Dit heeft niet alleen gevolgen voor hun fysieke gezondheid, maar kan ook hun algehele ontwikkeling beïnvloeden. Motorische vaardigheden zijn van vitaal belang voor kinderen en jongeren om te leren, te spelen en te groeien.

Terug naar de basis: meer bewegen
Het is de hoogste tijd dat we terugkeren naar de basis: meer bewegen. Als we willen dat kinderen en volwassenen gezonder worden, moeten we de manier waarop we bewegen en sporten in ons dagelijks leven integreren. Het begint thuis, op school, in de wijk en in het dorp.

Ouders zijn kennelijk niet meer in staat om hun kinderen voldoende te laten bewegen, thuis of bij de sportclub. Het curlinggedrag van hen zorgt mede voor deze epidemie. Waar is de plek waar we landelijk invloed op hebben? Dat is op school. Elk kind en jongeren moet verplicht naar school. Dat is de plek waar er effectieve beweeginterventies kunnen plaatsvinden die landelijk effect hebben. Dit in het kader 'think global, act local'.

Een van de eerste stappen is om veel meer bewegings- en sporturen aan het onderwijs toe te voegen. Schoolzwemmen moet weer verplicht worden. Maar dat is slechts het begin. We moeten kinderen elke dag minstens één uur sport aanbieden, waarbij de nadruk ligt op basissporten zoals turnen, atletiek, basketbal, judo en uiteraard apenkooien. Sport en spel waarbij de nadruk ligt op motorisch ontwikkelen en plezier in het bewegen.

Het doel is om kinderen breed motorisch op te leiden, vergelijkbaar met de nadruk die we leggen op cognitieve vaardigheden. Er zijn zoveel wetenschappelijke onderzoeken die telkenmale bewijzen dat meer bewegen leidt tot betere schoolprestaties en kinderen/jongeren die beter in hun vel zitten. Dit betekent wel dat er deskundige vakleerkrachten (ALO, CIOS) nodig zijn om deze lessen te geven. Deze vakleerkrachten kunnen ook afkomstig zijn van sportaanbieders, mits ze gediplomeerd en bekwaam zijn. Zo kan een judoleraar of atletiektrainer prima lessen geven op school.

Dit principe moet niet alleen van toepassing zijn op het basisonderwijs, maar ook op het voortgezet onderwijs, MBO, HBO en universitair onderwijs. Daar kan je werken met blokken van bijvoorbeeld zes weken per sport. Op deze manier kunnen jongeren een sport grondig leren, in plaats van dat ze slechts een fragmentarische kennismaking krijgen.

Het belang van meten van aanleg
Een andere belangrijke stap is het implementeren van tests voor het meten van aanleg. Elk persoon heeft verschillende fysieke kwaliteiten en aanleg voor bepaalde sporten. Het is van cruciaal belang om deze aanleg te ontdekken, omdat het kan leiden tot een blijvend plezier en passie voor sporten. Immers waar je aanleg voor hebt, doe je meestal met meer plezier.

Deze tests kunnen in scholen worden geïntegreerd en kunnen helpen bij het identificeren van de sport die het beste bij een individu past. Daar hoort ook een actieve en begeleidende verwijzing naar de betreffende sportaanbieder bij en een warme ontvangst bij de sportaanbieder zelf. Op deze manier kunnen gediplomeerde trainers echt werk maken van het ontwikkelen van de vaardigheden en passie van jonge sporters. Bovendien wordt het een volwaardige baan voor deze trainers. Deze tests worden dan aangeboden in een aantal levensfases. Basisschool, pre-puber, post-puber, volwassen 30-40 jaar en ouderen 60+. Op al deze levensmomenten verandert het lichaam en kan betekenis hebben voor aanleg en daarmee sportkeuze. Denk hierbij aan de groeispurt bij pubers. Of vermindering van lenigheid bij ouderen, waardoor sommige sporten lastiger worden om te beoefenen en kan er een nieuwe passende keuze worden gemaakt. Ook kunnen als bijvangst talenten worden gesignaleerd, waar topsport zijn voordeel mee kan doen. We hebben namelijk ook nog veel niet geïdentificeerd talent.

De financiering voor verandering
Er is geen gebrek aan geld in het onderwijs bleek onlangs uit een onderzoek van Follow the Money. De financiële middelen zijn beschikbaar, maar ze moeten op een zinvolle manier worden ingezet. Te vaak worden deze extra financiën opgepot en op de bank gezet door de schoolbestuurders in plaats van te worden geïnvesteerd in beter onderwijs en een gezondere samenleving.

Deze veranderingen vereisen een investering in de toekomst van ons land. Het gaat niet alleen om het bestrijden van de bewegingspandemie, maar ook om het bevorderen van een gezondere, gelukkigere en meer verbonden samenleving, waardoor zorgkosten beperkt kunnen worden of minder snel stijgen. Door veel inzet te plegen op preventie en een gezondere sportieve bevolking is dit realiseerbaar. Mits de politiek dit omarmt en het lef toont om systeemwijzigingen door te voeren. En niet in een tijdelijk programma, maar continu en gericht op de lange termijn van minimaal tien à vijftien jaar. En laten we direct stoppen met al die kleine ballonnetjes van tijdelijke subsidies in kortlopende projecten. Het levert incidenteel succes op in een kleine regio waar het zich afspeelt. In de afgelopen tien jaar is er geen plan een groot succes geworden dat is opgeschaald naar landelijk niveau. Er kan veel beter worden gekozen voor een structurele systeemwijziging die wel effect heeft.

Conclusie: tijd voor actie bij de politieke besprekingen en het formeren van een nieuw kabinet.

Huub Stammes was afgelopen 40 jaar actief in de sportwereld als wedstijdsecretaris van AV Hera; lid en nadien voorzitter pr-commissie Nederlandse Triathlon Bond; bestuurder topsport NTB; algemeen directeur (KNWU, KNSB, NWB, JBN); Bondsraadslid NTB, voorzitter WV Eemland. Tussendoor heeft hij in het bedrijfsleven gewerkt in de Retail, financiële dienstverlening, consultancy en andere sectoren, vaak als interim-manager. En hij was toezichthouder in o.a. de Raad van Toezicht bij het Longfonds en het CAI Amersfoort e.o..