Heil voetbal! Sluit het voetbalstadion dat antisemitisme en racisme vermenigvuldigt

door: Maurice Leeser

Het is woensdag 14 september 2022, de UEFA Champions League-wedstrijd AC Milan tegen Dynamo Zagreb staat op het programma. Voor de wedstrijd marcheren honderden Kroatische fans van Zagreb door de straten van Milaan, onderwijl de Hilter-groet saluerend en Nazi-leuzen scanderend. Zonder enig probleem kan de supportersgroep, de zogenaamde ‘Bad Blue Boys’, San Siro betreden en hun team de gehele wedstrijd ‘aanmoedigen’.

Voetbal-gerelateerd antisemitisme is al decennialang een Europees fenomeen, een diepgeworteld verschijnsel dat zich niet beperkt tot een enkele club, een specifieke voetbalcompetitie of een land. Nederlandse voetbalstadions zijn geen uitzondering. Dit ondanks de inspanningen van de KNVB, de Rijksoverheid, gemeenten, de Eredivisie en de Keuken Kampioen Divisie om antisemitisme, racisme en discriminatie buitenspel te zetten. De Nederlandse aanpak richt zich voornamelijk op het vergroten van de pakkans van het individu in het voetbalstadion. Denk aan zwaardere strafeisen, slimme camera’s, meer cameratoezicht, een speciale meldingsapp voor toeschouwers en meer training en scholing voor stewards en medewerkers tuchtzaken.

Bananen en oerwoudgeluiden
Vier op de tien profvoetballers stellen dat discriminatie en racisme regelmatig voorkomt in het Nederlandse betaald voetbal. Zo worden teksten als 'Hamas, Hamas, joden aan het gas' massaal meegezongen en worden zwarte voetballers ‘getrakteerd’ op bananen, oerwoudgeluiden en overige racistische uitingen. Dat de toon in de voetbalstadions steeds racistischer van aard is, is nauwelijks verrassend te noemen. Kijk maar naar de toon en de uitingen in de Tweede Kamer of op de publieke omroep. Schoffering van bevolkingsgroepen en beledigende opmerkingen zijn daar aan de orde van de dag. 

Opvallende gemeenschappelijke deler in de huizen van democratie, voetbal en het publiek omroepbestel is het hoge acceptatieniveau en de milde benadering van antisemitisme en racisme. De recente handelswijze van de KNVB, naar aanleiding van de ophef die ontstond toen aanvoerders Orkun Kökçü (Feyenoord) en Redouan El Yaakoubi (Excelsior) weigerden de OneLove aanvoerdersband te dragen (bedoeld om de acceptatie van lhbti+’ers te bevorderen), is daarvan een bevestiging.

De laissez-faire benadering in het voetbal heeft ertoe geleid dat een paar jaar geleden een derde van de antisemitische incidenten of uitingen waar justitie mee te maken kreeg gerelateerd was aan voetbal. Antisemitisme wordt hierdoor steeds meer als normaal beschouwd. Door deze normvervaging komt het vaker voor op scholen. Ik gok erop dat dit voor andere racistische uitingen niet anders zal zijn. Met andere woorden, voetbalwedstrijden als ‘super spread events’ van het virus antisemitisme en racisme. Wat dat betreft doen voetbalstadions niet onder voor andere platforms zoals Twitter, Youtube, Instagram of Facebook. Want ook daar verspreidt antisemitisme en racisme zich razendsnel en bereikt het vele mensen.

Social media
Een voorbeeld. In 2021 werden drie zwarte voetballers van het Engelse nationale voetbalelftal, nadat zij in de verloren EK-finale in de beslissende strafschoppenreeks tegen Italië een penalty misten, op social media bekogeld met racistische opmerkingen. Als protest daarop schakelden Engelse voetbalclubs hun accounts op Twitter, Facebook en Instagram voor vier dagen uit. De actie van de Engelse voetbalclubs kon rekenen op veel bijval van topvoetballers en topcoaches.

Het bijzondere aan het protest van de Engelse voetbalclubs was dat de bestrijding van antisemitisme en racisme niet alleen gericht was op het individu, maar ook gericht was op de grote social mediabedrijven. Dit om ze te bewegen meer te doen aan de online aanpak van racisme en discriminatie. Een aanpak die aansluit bij de benadering van de Europese Unie. Zo heeft de EU vrij recent scherpe wetgeving opgesteld die de fundamentele rechten van gebruikers beschermt en online platforms dwingt tot het nemen van maatregelen tegen illegale content (onder meer het tegengaan van de verspreiding van desinformatie of uitingen van antisemitisme en racisme).

Protocol
Antisemitisme en racisme in het voetbalstadion zijn springlevend en de bestrijding ervan verdient een meer fundamentele aanpak. En die aanpak begint bij het besef dat het voetbal geen spiegel is van de maatschappij, maar dat de maatschappij een spiegel is van het voetbal. Wellicht is het hoog tijd dat we voetbalstadions beschouwen als platforms die moeten voldoen aan dwingende Europese regels die borgen dat de verspreiding van (uitingen van) antisemitisme en racisme wordt tegengegaan. 

Scherpe regels die worden vastgelegd in een Europees protocol ‘sociale veiligheid voetbalstadions professioneel voetbal’, een verplicht gebruiksvoorschrift voor eigenaren van stadions voor professioneel voetbal voor het borgen van de sociale veiligheid in hun voetbalstadion. Dit zodat er in het voetbalstadion niet alleen sprake is van infrastructurele en organisatorische veiligheid. En bij overtreding van deze regels de eigenaar van het stadion gedwongen wordt om maatregelen te treffen die effect sorteren of anders de kans loopt op een verbod van het ‘hosten’ van betaald voetbalwedstrijden. En dat betaalde voetbalclubs worden beschouwd als accounts die je tijdelijk kan uitschakelen of verwijderen als ze de richtlijn ‘sociale veiligheid’ niet (kunnen) naleven. Een strikte onafhankelijke controle op de naleving van deze richtlijn en protocol is daarbij essentieel. Te beginnen met voetbalclubs die deelnemen aan de Champions League. Want hoe groter het bereik van een ‘superspreader’, hoe groter de kans op ‘besmettingen’.

Een nieuwe motie in de Tweede Kamer over het verbeteren van de sociale veiligheid overigens zal, naast de recentelijk aangenomen motie van de VVD en SP over de constructieve veiligheid van voetbalstadions en evenementenlocaties, een veilig stadionbezoek in de toekomst versnellen.

We kunnen het ons niet veroorloven dat het voetbalstadion dient als multiplier voor de verspreiding van haat en vijandigheid en dat mede daardoor antisemitisme of racisme als normaal wordt beschouwd. Ik mag hopen dat een meer principiële aanpak, bovenop de bestaande aanpak, ook op bijval kan rekenen van topvoetballers of topcoaches. Ook al gaat het dit keer dan niet om hoe zijzelf worden bejegend, maar hoe de maatschappij wordt bejegend. Want het houdt niet op, niet vanzelf.

Maurice Leeser (1969) is sinds 2022 programmamanager bij VeiligheidNL (het kenniscentrum voor letselpreventie) en sinds 2019 adviseur van de Nederlandse Sportraad. Eerder was hij per 1 september 2018 directeur-bestuurder van Sportbedrijf Lelystad. Daarvoor werkte hij zeven jaar als directeur van het Watersportverbond en drie jaar als directeur van de Roeibond. Weer eerder werkte hij vanaf 2006 bij de directie Sport van het ministerie van VWS en vanaf 2003 bij Gehandicaptensport Nederland. Van 1999 tot 2003 was Leeser in dienst bij de Dopingautoriteit.