Op zoek naar... wat meer mindfulness in de wereld van sport en bewegen

door: Adri Broeke

Onder hoge druk toch uitstekend blijven presteren. Zogenoemde HRO's (High Reliability Organizations) zijn daar goed in. Of het nu gaat om ingewikkelde systemen (ruimtevaart) of onvoorspelbare processen (crises); deze organisaties blinken uit in 'managing the unexpected'.

De sleutel tot het succesvol omgaan met onzekerheden ligt volgens kenners niet zozeer in de kwaliteit van de technische hulpmiddelen. Aan het op de juiste wijze managen van onverwachte gebeurtenissen ligt een oermenselijk vermogen ten grondslag: opmerkzaamheid. Een basishouding die tegenwoordig beter bekend staat als mindfulness: al ruim 2500 jaar een kernbegrip in het achtvoudige pad tot zelfdiscipline binnen het boeddhisme.

Sinds een aantal jaren komen op allerlei gebied de 'zweverige' oosterse spiritualiteit en het 'nuchtere' westerse functionaliteit weer wat nader tot elkaar. Ook op het terrein van presteren, begeleiden en leiderschap in de sportwereld.

Worden we daar als sportwereld beter van?

Mindfulness training in de sportpraktijk
De Amerikaanse microbioloog dr. Jon Kabat-Zinn introduceerde niet zo lang geleden mindfulness in de westerse geneeskunde. In 1979 leidde hij aan het academisch ziekenhuis te Massachusetts een achtweeks programma voor patiënten met chronische pijnklachten die naar het oordeel van de behandelende artsen medisch gezien 'uitbehandeld' waren. Binnen dit mindfulness-based stress reduction (mbsr) trainingsprogramma integreerde hij - met succes en veel navolging - eeuwenoude meditatie- en yoga-oefeningen met relatief recente klinische kennis over pijnbestrijding.

Sedertdien zijn in de (geestelijke) gezondheidszorg allerlei varianten van op mindfulness stoelende trainingen en behandelmethoden ontwikkeld. Daarmee werden niet alleen stressgerelateerde klachten maar ook depressies en zelfs vormen van kanker met opvallend positieve resultaten te lijf gegaan. In de sport- en prestatiepsychologie sloeg de op leertheoretische inzichten gefundeerde mindfulness acceptance and commitment (mac) approach in de westerse wereld het meeste aan.

Sportpsycholoog Edith Rozendaal werkt in haar in eigen beheer uitgegeven Sport Mindfulness deze benaderingswijze verder uit. Kan je sporters met behulp van mindfulness oefeningen beter leren omgaan met zaken als vermoeidheid, gespannen zijn, onzekerheid of pijn en teleurstelling?

In de kern draait het bij mindfulness om aandachtstraining en het ontwikkelen van een accepterende houding tegenover negatieve gedachten of nare gevoelens. Op Facebook kun je zien hoe bijvoorbeeld Cadel Evans (topwielrenner) en NBA-topcoach Phil Jackson het al veel langer doodnormaal vinden om in hun sport van meditatietechnieken en ademhalingsoefeningen gebruik te maken. Door dit te trainen leer je je aandacht richten en stil staan bij de gedachten die er door je hoofd schieten.

Iedere sporter heeft zo zijn of haar momenten van twijfel, boosheid of verdriet. Wees je ervan bewust, maar blijf er niet in hangen. Negatieve gevoelens horen er nu eenmaal bij. Ze komen, vertoeven enige tijd in je bewustzijn en verdwijnen weer. Hoe meer je leert accepteren dat ze er (tijdelijk) zijn, hoe minder verstorend ze inwerken op je sportprestaties. Niet de aanwezigheid van onprettige gedachten of gevoelens is het probleem, maar onze strijd er tegen om ze uit te bannen. Richt je aandacht op het hier en nu (van de ademhaling bijvoorbeeld), doe dat heel bewust maar onthoud je van oordelen. Een kleine ademruimte oefening van drie minuten als voorbeeld. Doet u even mee?
 
Ga rechtop zitten. Ontspannen, maar wel alert. Sluit je ogen.
1. Bewust ervaren
Wat ervaar je op dit moment? Zijn er wellicht lichamelijke gewaarwordingen (spierspanning, stijfheid). Gaan er gedachten door je hoofd? Voelt dat prettig, neutraal, vervelend? Ze zijn er, neem ze waar en richt je aandacht op je ademhaling.

2. Focus op ademhaling
Voel hoe de lucht je neus binnenstroomt. Merk dat buik en borst rijzen bij inademing. Ervaar dat er een kleine pauze is voordat de uitademing begint. Voel de lucht bij de uitademing weer via je neus naar buiten stromen. Merk dat borst en buik weer terugzakken. Er volgt weer een kleine pauze en een volgende inademing. Als je geest even afdwaalt, breng de aandacht dan weer vriendelijk maar beslist terug naar de ademhaling.

3. Aandacht uitbreiden
Breid je aandacht uit van het volgen van de ademhaling naar het gehele lichaam. Zit je op je gemak? Zijn er geluiden of andere zintuiglijke gewaarwordingen die je opmerkt? Wees je ervan bewust. Besteed er kort aandacht aan. Open langzaam en bewust weer je ogen. Complimenteer jezelf dat je even drie minuten de tijd hebt genomen je te concentreren. Ga verder met je volgende activiteit.
 
Als je dit dagelijks twee of driemaal doet ga je op den duur meer mindful door het leven. Dan ben je vaker bewust aanwezig in het hier en nu, blijf je voortdurend alert en laat je oordelen steeds meer achterwege. Veel sportbeoefenaren - en zij niet alleen - hebben hier baat bij.

Volgens Rozendaal laten de meest succesvolle sporters zich leiden door waardegedreven handelen in plaats van emotiegedreven reacties. Wat doet er voor mij werkelijk toe? Winnen, beter worden of genieten? Wat is mijn diepste drive? Meedoen, gezien worden of het beste uit mezelf halen? Sporters die gefocust zijn op de waarden achter het presteren zijn in staat om dieper te gaan en de nodige daarbij horende pijn te verdragen. Ze houden hun intensieve dag tot dag (trainings)activiteiten daardoor langer vol. Ze ontwikkelen aldus exceptioneel veel psychologische veerkracht. Ze zijn in staat tot wat de spreuk boven de ingang van het Centre Court van Wimbledon van winnaars vraagt: 'triomf en rampen te ondergaan en die twee bedriegers hetzelfde te behandelen'. Mindfulness training helpt daar uitstekend bij. Da's mooi.

Leiders leren schakelen tussen doen en zijn
'Life is what happens to you while you're busy making other plans' zong John Lennon op z'n laatste LP (1980) vlak voor zijn dood. En zo is het. We doen (te) veel op de automatische piloot. We laten ons sturen door vastgeroeste routines en patronen. Daardoor ontgaat ons veel. De macht der gewoonte maakt ons mensen blind voor nieuwe mogelijkheden en veranderingen. Voor het presteren van organisaties kan dat funest zijn.

Mindfulness helpt blinde vlekken te vermijden, aldus Wibo Koole in de eerste Nederlandstalige publicatie over Mindful Leiderschap. Net als bij personen gaat het daarbij op organisatieniveau ook om het bewust richten van de aandacht en het ontwikkelen van een open, onderzoekende mindset. Vanuit deze 'tegenwoordigheid van geest' opmerkzaam blijven en lastige of zelfs pijnlijke feiten onverschrokken onder ogen durven zien. Op basis van mentale veerkracht handelen naar wat de situatie van de organisatie vraagt. Voortdurend met de hand op de mentale versnellingspook schakelen: tussen hier en nu en daar en straks, tussen actie en reflectie. Nu weer in de zijn-modus, dan weer in de actie-modus. Op mindfulness gebaseerd leiderschap en organisatiegedrag is vooral een kwestie van adequaat omschakelen tussen bewuste respons en automatische piloot.

Politicoloog, managementconsultant en gediplomeerd mindfulnesstrainer Koole beschrijft op een bepaald niet softe wijze hoe teams en organisaties meer aandachtig en creatiever te werk kunnen gaan. Om het pad naar meesterlijk mindful organisatiegedrag af te leggen dienen flink wat oefeningen en opdrachten vervuld te worden. Variërend van eerder beschreven eenvoudige ademruimte-oefeningen tot uiteenlopende meditaties en speelse vormen van niet oordelend luisteren, dialoog voeren en evalueren.

Voor coaches en (bege)leiders in de sport is met name het uitgebreide hoofdstuk over het mindful managen van teams erg informatief. Aangegeven wordt hoe teamleiders een 'besmettelijke' rol kunnen vervullen in het (bege)leiden van hun team naar de zogenoemde 'groene zone van mindfulness' en op hoog niveau het beste uit elkaar halen. Door slim en tijdig schakelen tussen 'being' en 'doing' kan zo'n team stress beter hanteren. Aspiratie, empathie in actie en op het hoogste niveau compassievol presteren zijn belangrijke elementen in modern mindful teamwerk. Niks rozengeur en maneschijn. Maar ook geen botte afrekencultuur. Wel onverschrokken gefocust op gezamenlijke aspiraties, veerkracht tonen, elkaar in openheid en vertrouwen feedback geven. Fouten maken is toegestaan binnen een cultuur van dialoog en leren. Expertise, kennis en ervaring hebben een hogere status dan de hiërarchische positie die iemand vervult. Doet zich iets (afwijkends) voor, dan neemt de meest gekwalificeerde 'probleemeigenaar' het besluit en zorgt dat de klus geklaard wordt. Gespreid leiderschap is de norm.

Van mindfulness naar diepgaande organisatieontwikkeling
In het laatste deel van zijn boek leunt Koole sterk op het baanbrekende (denk)werk van zijn leermeesters Peter Senge en Otto Scharmer. Deze hoogleraren aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) te Boston hebben de afgelopen jaren een op inzichten uit de oude Griekse filosofie, de moderne natuurkunde, het boeddhisme en de sociale technologie gebaseerde baanbrekende kijk op leiderschap en organisatieontwikkeling ontworpen: Theory U. De U staat daarbij voor het in een U-bocht verlopende ontwikkelingsproces dat zich verplaatst van aan de linkerkant 'de diepte ingaan' naar aan de rechterkant 'weer omhoog klimmen'.

In de zogenaamde U-theorie wordt beschreven dat we bij de aanpak van problemen vaak teruggrijpen op de downloadstrategie. Oude inzichten en oplossingen worden -zonder al te veel nadenken - als eerste ingezet om de situatie aan te pakken. Scharmer en zijn collega's ontwikkelden daarentegen een strategie die ze presencing noemden. Zorg ervoor dat je eerst onbevangen in het hier en nu afdaalt en mindful aanwezig bent (=presence) en laat vervolgens van binnenuit opkomen welke nieuwe oplossingen mogelijk zijn (=sensing). Al doende kunnen dan nieuwe verbindingen ontstaan tussen de binnenwereld (de potenties van persoon of organisatie) en de buitenwereld (de veranderende omgeving). Waarbij het erom gaat dat we niet alleen zijn afgestemd op onszelf, maar ook op het grotere geheel waar we als persoon of organisatie deel van uitmaken.

Bij dit proces worden vier aandachtsvelden/sociale handelingsniveaus onderscheiden die ook voor de toekomstige ontwikkeling van sportorganisaties relevant zijn. Een korte typering:

I. De eigen (productie)processen monitoren
Downloaden is op dit niveau nog de gangbare wijze van informatie uitwisselen. Uitgaande van het eigen wereldbeeld wordt af en toe stilgestaan bij de routinehandelingen. Mensen zijn beleefd en gaan voorzichtig met elkaar om. Wat ze echt denken en voelen zeggen ze niet tegen elkaar.

II. Kwaliteitsverschillen opmerken
De processen worden met de bestaande normen vergeleken en waar nodig bijgesteld. De werkelijkheid wordt kritisch onder ogen gezien. Het onderscheid tussen zichzelf en anderen wordt doorzien en gebruikt om te leren. Mensen kunnen van mening verschillen en durven daarvoor met elkaar te debatteren.

III. Binnen een breder geheel patronen ontdekken
Men verplaatst zich in de benaderingswijze van derden. Het eigen normatieve beeld staat ter discussie. Men heeft oog voor patronen in de externe omgeving en de eigen positie daarbinnen. Mensen luisteren invoelend, tonen betrokkenheid op elkaar en durven van inzicht te veranderen.

IV. Experimenteren en innoveren
Vanuit dat wat de situatie vraagt, wordt door de betrokkenen de uitdaging aangegaan. De heersende conventies worden desnoods compleet losgelaten. Beladen onderwerpen zijn in de conversaties niet langer taboe. In onderlinge verbondenheid zoekt men naar nieuwe kaders en bruikbare oplossingen voor de nabije toekomst.

Veel sportorganisaties komen in hun ontwikkeling niet veel verder dan niveau I of II. Van een cultuur van mindful leiderschap is in onze sportsector opvallend weinig sprake. De meeste sport- en evenementorganisaties staan niet bekend als voorbeeldige HRO's. Sportwetenschappers en sportlectoren die zich serieus verdiepen in de effecten van sportgerelateerde mindfulness methoden timmeren niet aan de weg. In de opleidingen van trainer/coaches en managers in de sport ontbreken de nodige modules op het gebied van aandachtstraining of diepgaand leren. Veel bestuurders en zakenlieden in de sport hebben hun baantjes en posities zeker niet aan hun kwaliteiten op het gebied van 'open mind, open heart en open will' te danken. Op een liefdevolle houding, een niet oordelend karakter en fair play gedrag kan je veel goed betaalde prestatiesporters maar moeilijk 'betrappen'. Het zij zo. Gras gaat niet sneller groeien door er aan te trekken. Wat aandacht krijgt groeit. Er zijn gelukkig ook sportliefhebbers die de principes van mindfulness, de U-theorie en presencing wel doelbewust inzetten: Sandra Meeuwsen van Soulconsult bijvoorbeeld. Wat meer van het goede kan in dit opzicht geen kwaad.

Leestips:
- Rozendaal, E. Sport Mindfulness. Alkmaar: Mijnmanagementboek.nl.
- Koole, W. Mindful leiderschap voor effectieve teams en organisaties. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Business Contact

Adri Broeke (1946) verdiende de kost als bollenpeller, bakkersknecht, gymleraar, beroepsopleider, consultant, lector en als onderzoeker. Op 25 maart 2010 is hij gepromoveerd. De titel van zijn proefschrift: ‘Professioneel Sportmanagement Vernieuwen’. Zijn favoriete boek is: ‘De A.F.C.’ers’ van J.B. Schuil.