Op zoek naar... de logica van georganiseerde chaos

In het Rijnlandse model voor organisatie-ontwikkeling geldt: ‘niet de baas, maar wie het weet mag het zeggen’. Volgens dit eeuwenoude Europese principe worden tegenwoordig nog steeds veel professionele voetbalverenigingen geleid. Ook de ‘fluwelen’ bestuurlijke revolutie die Johan Cruijff bij Ajax voltrok is erop gebaseerd.

Organisaties zijn voor veranderkundigen complexe systemen. De zogenoemde chaos- en complexiteitstheorie bestudeert het gedrag van dit soort (sociale) systemen. Zo ontdekte men drie verschillende evenwichtstoestanden. Je hebt de stabiele beetje saaie toestand die alleen onder grote druk van buiten verandert. Daartegenover kennen we de ongeordende chaos. Een toestand waarbij alle samenhang en structuur is verdwenen. Tenslotte zijn er ook nog uit-evenwicht systemen waarbij het verband tussen orde en chaos zeer dynamisch is. Met (sport)organisaties is het niet anders. Sommige organisaties veranderen nooit uit zichzelf. Andere gedragen zich onvoorspelbaar van de hak op de tak. De meeste organisaties verkeren in een tussenvorm van orde en chaos. Ze worden 'chaordische' organisaties genoemd. Kleine veranderingen kunnen daar grote en onverwachte gevolgen hebben. Is bij Rijnlandse (sport)organisaties toeval logisch?

Toeval moet je organiseren
Jaap Peters is als bedrijfskundige veelschrijver een fervent pleitbezorger van het nieuwe Rijnlandse denken. Organisaties zijn in zijn ogen te veel bezig met het uitsluiten van toeval en het voorkomen van fouten. Zou het juist niet verstandiger zijn om 'toeval' te organiseren? Moeten we het lineaire denken in oorzaak/gevolg termen niet eens vervangen? Onvermoeibaar houdt hij een pleidooi voor een rigoureuze paradigmashift in het denken over veranderen en organiseren.

In 'Niets nieuws onder de zon' ontvouwde hij reeds op basis van de chaostheorie en nieuwe visie op organisatie- en strategieontwikkeling. Hij kiest daarin nadrukkelijk voor het motto: 'Chaos leidt tot orde'. 'Van fouten moet je leren, andersdenkende medewerkers zijn wellicht anarchisten die de voorbode vormen van een nieuwe orde. Met hen moet de dialoog worden aangegaan om het tegenspel in stand te houden' (1, pag 124).

De chaordische organisatie is in zijn visie de wereld van het 'worden'. We moeten leren 'toevallige' kansen en signalen op te pakken en onze eigen toekomst produceren. Door indirect te interveniëren in de organisatiecontext en het creëren van ruimtegevende randvoorwaarden wordt vaak door de werkgemeenschap zelf spontaan vernieuwing gecreëerd.

Samen met Matthieu Weggeman lanceerde Peters in 2009 een theoretisch Rijnland-boekje. Inmiddels zijn daar reeds 18.000 exemplaren van verkocht. Vandaar dat onlangs als logisch vervolg het Rijnland praktijk-boekje verscheen. Een handige mini-uitgave waarin wordt toegelicht wat de Rijnlandse manier van organiseren in de praktijk kan betekenen. Het bijzondere van Peters geschriften zit hem vooral in de vele herkenbare voorbeelden die hij gebruikt. De sportwereld fungeert daarbij opvallend vaak als een inspiratiebron. Zo hanteert hij American football bijvoorbeeld als metafoor voor het Angelsaksische denken over managen en organiseren.

Rijnlands organiseren in de praktijk
In tegenstelling tot het Angelsaksisch denken is het Rijnlandse model voor organisatieontwikkeling geworteld in de eeuwenoude Europese waarden en tradities. Vanaf de middeleeuwen organiseerden de stedelijke vaklieden zich al in gilden. Deze fungeerden als werkgemeenschappen waarbij je door het met goed gevolg afleggen van een proeve van bekwaamheid als lid kon aansluiten. Intercollegiale toetsing waarborgde de kwaliteit van de door de gildebroeders en zusters geleverde producten. Medewerkers worden als taakvolwassen vaklieden behandeld. Leidinggevende rollen en bevoegdheden binnen zo'n gildesysteem zijn altijd gebaseerd op bewezen vakmanschap. Binnen afgesproken kaders is er behoorlijk wat professionele ruimte. Niet de baas, maar wie het weet mag het zeggen.

In het afsluitende deel van het praktijkboekje worden de acties van Cruijff bij Ajax als een schoolvoorbeeld van hedendaags Rijnlands organiseren bejubeld. Sinds de beursgang in 1998 is de club volgens de auteurs van zijn kerntaak weggedreven en ontstond er in het bestuurlijk opzicht een waterhoofd. De werkvloer pakt nu de macht weer terug en huurt vervolgens waar nodig managers en specialisten in. Via het netwerk van mensen als Cruijff en/of andere bevriende topvoetballers, kun je een beroep doen op topmensen uit alle denkbare vakgebieden. De managers hebben nu veel te veel macht, daar hebben trainers en spelers geen enkel belang bij. Weg met de zogenoemde harkstructuur. Geef het organiseerproces terug aan de professionals. Wat zei Cruijff in de laatste Voetbal International van 2011 ook alweer? ‘Je moet nooit doen wat ik zeg, je moet luisteren wat ik zeg en dan je eigen beslissing nemen. En geloof me - voegde hij er aan toe - dit wordt de trend in de sportwereld. De sporters grijpen de macht’ (2, pag 113).

De machtsgreep van Cruijff en de zijnen
Na zijn vertrek als technisch directeur bij Ajax - begin januari 1988 - heeft Johan Cruijff even niets omhanden. In samenspraak met onder andere Pieter Winsemius (consultant bij McKinsey) en Theo Aalbers (voorzitter van FC Utrecht) heeft hij het plan om de profclub uit de Domstad over te nemen. In plaats daarvoor zou een nieuwe betaald voetbal organisatie worden opgericht: FC Cruijff. Naast de oude FC als licentiehouder zou een nieuwe NV komen met voetbal en het stadion als corebusiness.

Winsemius had de blauwdruk van tien velletjes in no-time klaar. Rupert Murdoch en Silvio Berlusconi waren in principe bereid als sponsors op te treden. Trainer Han Berger en veertien eerste elftal-contractspelers moesten onmiddellijk het veld ruimen. Geen kwaliteit genoeg. Johan zou zelf de leiding van de voetbal(technische) organisatie op zich nemen en de oude maten Wim Suurbier en Ronald Spelbos gingen de veldtrainingen verzorgen. Alles was in kannen en kruiken. Onverwachts echter werd Cruijff alsnog benoemd tot trainer van Barcelona. Het project werd gecanceld. Nooit meer wat van gehoord.

Met dit Utrechtse avontuur opent Menno de Galan het eerste hoofdstuk van het boek
‘De coup van Cruijff’. In zijn ogen is deze weliswaar niet geslaagde coup kenmerkend voor de werkwijze van Cruijff en de zijnen: slim, zakelijk, gedreven en meedogenloos. Zoals bekend omringt de legendarische spits uit Betondorp zich graag met vertrouwelingen. De kern wordt daarbij gevormd door de eigen (schoon)familie. Ze zijn als een clan geformeerd rondom het stamhoofd. Voor het versterken en verspreiden van de reputatie van het merk Cruijff figureren in de tweede ring invloedrijke/loyale BN'ers in verband met de publieke opinie en de media.

We moeten niet vergeten dat Cruijff vanaf zijn zeventiende de sterrenstatus als referentiekader heeft. Volgens mensen die hem jarenlang van nabij meemaakten denkt hij intussen echt dat hij El Salvador is. Voor bewonderaars is hij ontwapenend direct en ontroerend gewoon gebleven. Bestuurders en hooggeplaatste managers/functionarissen krijgen 'echter' een andere Cruijff te zien: een man die altijd gelijk heeft en geen tegenspraak duldt. Weten die lui eigenlijk wel wie ze voor zich hebben? Niet zomaar iemand, maar een fenomeen. Een bewierookte voetbalheld met een naamsbekendheid van vier miljard.

De als voetballer getalenteerde zoon van een groenteboer is uitgegroeid tot de godfather van een zakelijk imperium op het gebied van voetbalsportbusiness. Kleding, schoeisel, opleidingen(diploma's doen er volgens Johan eigenlijk niet toe!) en goede doelen: onder de merknaam Cruyff (= Engels voor Cruijff) dienen zoveel mogelijk winstopleverende voetbalgerelateerde 'producten en diensten' in de mondiale markt gezet te worden. Met Barcelona als thuisbasis is Amsterdam een belangrijk bolwerk in het veroveren van de commerciële voetbalwereld. Het leger van J.C. dient daartoe bij Ajax de macht over te nemen. Eerst op voetbaltechnisch gebied en De Toekomst. De rest volgt dan vanzelf. Cruijff geeft er op zijn eigen wijze zelf een originele draai aan: 'bij Ajax is alles uiteindelijk voetbaltechnisch'. Hoe dan ook, (heel) Ajax moest op de schop.

Van ongeorganiseerde chaos naar georganiseerd succes?
De tamelijk onbekende looptrainer op de jeugdopleiding Ruben Jongkind heeft het veranderverhaal op papier gezet. Met Cruijff's toenmalige zaakwaarnemer Rutger Koopmans bedacht hij een titel voor het uit powerpoint-teksten bestaande werkstuk. ‘Van ongeorganiseerde naar georganiseerde chaos’ klonk te negatief. Het werd uiteindelijk: ‘Naar georganiseerde chaos: op weg naar succes’. Een rapport dat niet was bestemd voor publicatie. Maar wel diende als basis voor het nieuwe denken bij de jeugdopleiding.

Wim Jonk en Dennis Bergkamp zouden als directe vertrouwelingen van de maestro zelf op De Toekomst de leiding moeten krijgen. Linksom, of rechtsom. Samen met Frank de Boer - de opvolger van de ontslagen hoofdtrainer Jol - vormden ze het 'Technisch Hart' van de club. Ajax werd wonder boven wonder voor de dertigste keer landskampioen. Inmiddels verliep de kapitaalvernietigende fluwelen revolutie volgens plan. Algemeen directeur Rick van den Boog werd per 1 juni 2011 ontslagen en nam als afkoopsom een bedrag van 708.000 euro mee. De Raad van Commissarissen was al ontmanteld. Een gauw in elkaar gesleutelde voordrachtscommissie is onder leiding van Rob Been - een goede bekende van Johan - naarstig op zoek naar nieuwe commissarissen die wel met de legendarische nummer 14 overweg kunnen. Hetgeen nog vlak voor de zomer van 2011 gelukte.

Rust, reinheid en regelmaat. Na de zoveelste bestuurlijke crisis en een chaotische reeks trainerswisselingen wist de nieuwe president-commissaris prof. dr. mr. Steven ten Have wat hem te doen stond: rust in de tent brengen. Onruststoker Cruijff was inmiddels 'kaltgestellt' door hem in te lijven als lid van de RvC. Door de verkoop van Suarez stond de club zelfs weer wat in de zwarte cijfers. The best is yet to come! Nu was het zaak om een langetermijnkoers uit te zetten en te houden. De als uiterst intelligent bekend staande hoogleraar change management had vlak na zijn benoeming de veranderagenda van Ajax al op orde:

• Een stabiel klimaat creëren voor duurzame topsportprestaties. Niet langer gisteren dit, vandaag dat en morgen weer wat anders. We moeten een productieve zekerheid scheppen.
• Uitgroeien tot een van de mooiste theaters voor aantrekkelijk voetbal en tot het beste opleidingsinstituut ter wereld. We zullen de rijke historie op een passende manier met de moderne tijd verbinden.
• Zorgen voor financiële stabiliteit door het uitgekiend opleiden, aankopen en verkopen van spelers. De nadruk komt te liggen op 'eigen kweek' uit de jeugdopleiding. Alleen investeren in spelers die passen in de speelstijl of mentaliteit van de clubteams.
• Alignment aanbrengen in alle geledingen van het instituut Ajax. Het voetbal en de expertise van de trainers en de spelers zijn leidend. Het beleid op voetbaltechnisch sportief gebied moet vervolgens in lijn gebracht worden met het middellange termijnbeleid van de directie en het lange termijn werk van de NV en haar toezichthouders. De besluitvorming moet niet langer een Poolse landdag worden. Hij was in de winning mood. Nu snel op zoek naar een goede algemeen directeur.

In de nieuwe, uitgebreide editie van 'De coup van Cruijff' wordt in 382 pagina's het verloop van het drama Ajax uitgebreid beschreven. Hoe Marco van Basten door Cruijff c.s. gedwarsboomd werd om de nieuwe algemeen directeur te worden. Hoe Jan Olde Riekerink als hoofd jeugdopleiding door Wim Jonk werd vervangen. Hoe de salarissen van Jonk en Bergkamp flink verhoogd werden. Hoe commissaris Edgar Davids op z'n donder kreeg omdat hij zich zorgen maakte over de chaos die op De Toekomst heerste sinds het vertrek van de routiniers. Hoe Danny Blind werd afgeserveerd als beoogd directeur/expert technische voetbalzaken. Op welke wijze commercieel directeur van derAat  ook op de schopstoel kwam te zitten. En tenslotte hoe Cruijff voortdurend doordrammend probeerde oud-voetballer en kameraad voetbalondernemer Tscheu La Ling naar voren te schuiven als ideale algemeen directeur. Ruzie, conflicten, verdachtmakingen en uiteindelijk zelfs rechtszaken waren het gevolg. Aegon dreigde om zich vervroegd terug te trekken als shirtsponsor.

Het tegenspel van ten Have c.s. tegen 'de Steve Jobs van Ajax' was gedoemd te mislukken. De move om min of meer buiten Cruijff om aartsvijand Louis van Gaal als algemeen directeur te benoemen werd hem fataal. Cruijff.inc laat zich niet piepelen. In NRC Handelsblad van 10 februari 2012 blikt ten Have terug op zijn (juridische) nederlaag:

'... als bepaalde machten iets niet willen, zullen zij dat linksom of rechtsom tegenhouden. Op een gegeven moment leg je het af tegen deze krachten en machten' (3, pag. 347).

Maart 2012 houdt de gehele raad van commissarissen (inclusief J.C.) het voor gezien. Cruijff blijft als 'adviseur van de vereniging' behouden voor de club. De nieuwe RvC is inmiddels volgelopen met Johan's netwerkvrienden uit de tweede ring: Leo van Wijk, Theo van Duivenbode en Hans Wijers als president-commissaris. De Toekomst is met Jonk en Bergkamp aan het hoofd bemenst met oud-voetballers en adepten/leerlingen van Cruijff. De oude medische staf is de wacht aan gezet. Marc Overmars is directielid voetbalzaken. Edwin van der Sar is (beoogd) algemeen directeur. Diploma's zijn eigenlijk niet belangrijk, aldus Cruijff in De Telegraaf. De revolutie is voltooid. De vrienden van Cruijff zijn aan de macht.

Zelf is de grote roerganger al weer vertrokken naar Mexico. Voor (veel?) geld adviseert hij de voetbalclub Chivas. Cruijff-adept en schoonzoon van Willeke Alberti John van het Schip is daar onlangs benoemd tot hoofdtrainer. Rutger Jongkind is ondertussen zijn eerdere opleidingsplan aan het herschrijven. De geschiedenis herhaalt zich. Leve de revolutie. Niets nieuws onder de zon. Ik kan niet wachten op de komende musicalproductie van Michael van Praag: ‘Hoe Dánny de macht greep bij Ajax’. Wedden dat Willeke, Jan Smit en zijn zusje de hoofdrollen spelen? Toeval is logisch.

Leestips:
1. Peters, J. & R. Wetzels (1997). Niets nieuws onder de zon en andere toevalligheden. Amsterdam /
 Antwerpen: Uitgeverij Contact.
2. Peters, J. & M. Weggeman (2012). Het Rijnland praktijkboekje. Amsterdam / Antwerpen: Uitgeverij
 Business Contact.
3. Galan, M. de (2012). De coup van Cruijff. Amsterdam: Uitgeverij Thomas Rap
4. Winsemius, P. (2012). Toeval is logisch. Amsterdam: Uitgeverij Balans