Olympisch coachen; lessen van de experts over presteren onder druk

De Olympische Spelen staan voor de deur. Coaches en sporters zetten de puntjes op de i om hun olympische cyclus naar een succesvolle afronding te brengen. Er is - in de wetenschap en in de media - veel aandacht voor de prestaties van de sporters. Maar hoe staat het met de prestaties die olympische coaches leveren? Welke factoren bepalen of zij boven zichzelf uitstijgen onder de enorme druk waaronder zij hun werk moeten doen? Wat moeten coaches kunnen, doen en laten om op de Spelen optimaal te functioneren?

In het Verenigd Koninkrijk is in de aanloop naar de Spelen veel geïnvesteerd in de ontwikkeling van het coachvak. In 2000 formuleerde UK Sport de missie: ‘By 2012 the practice of coaching in the UK will be elevated to a profession acknowledged as central to the development of sport and the fulfillment of individual potential.’
In lijn met deze missie hebben de Britse onderzoekers Olusoga, Maynard, Hays en Butt (2012) olympische coaches geïnterviewd over de vraag wat nodig is voor succesvolle olympische coaching. Voorafgaand aan het onderzoek stelden de onderzoekers vast dat er veel onderzoek is gedaan naar de prestatiebepalende factoren van sporters en hun gebruik van mentale vaardigheden ter voorbereiding op een groot toernooi. De vraag hoe coaches omgaan met druk is daarbij ver achter gebleven. Het artikel ‘Coaching under pressure: a study of Olympic coaches’ beoogt daarin verandering te brengen.

Aan het onderzoek van Olusoga, Maynard, Hays en Butt (2012) werkten acht mannelijke coaches mee die al geruime tijd met olympische sporters werken (gemiddeld 13,1 jaar, standaarddeviatie 8,1 jaar). De coaches maken deel uit van succesvolle olympische teams en hadden één tot vijf Olympische Spelen meegemaakt als coach. Ervaringsdeskundigen dus, die halverwege hun olympische voorbereiding (in 2010) geïnterviewd werden. In de interviews werd de vraag: ‘Wat is nodig voor succesvolle olympische coaching?’ uitgesplitst naar drie onderdelen:
 
• factoren die bijdragen aan een succesvolle (coach)prestatie op de Spelen;
• de manier waarop de coaches deze factoren ontwikkeld hebben;
• advies voor opkomende coaches om zich voor te bereiden op een stressvolle omgeving als de Spelen.

Voor meer informatie over de gehanteerde onderzoeksmethode klik hier.

Succesvol presteren op de Spelen
Uit de interviews komen drie ‘parapluthema’s’ naar voren van factoren die bijdragen aan een succesvolle (coach)prestatie op de Spelen: psychologische eigenschappen van coaches 1), voorbereiding 2) en omgaan met stressvolle omstandigheden op de Spelen 3). Oftewel, om succesvol te zijn dient een coach bepaalde psychologische eigenschappen te bezitten of te ontwikkelen, een goede voorbereiding te treffen en om te kunnen gaan met stress ter plaatse. Hoe dat er dan uit moet zien wordt hieronder besproken.

Ad. 1: psychologische eigenschappen voor succesvolle coaching
Inzoomend op de psychologische eigenschappen blijkt dat met name emotionele controle van essentieel belang is. Coaches moeten emotioneel onwrikbaar zijn en -  zoals één coach het omschreef - kunnen ‘wachten totdat de emotionele reactie voorbij is, tot je er klaar voor bent en kunt zeggen: goed, okay, laten we gaan zitten en het goed doorspreken’. Andere thema’s die als psychologische eigenschappen naar voren kwamen waren: het kunnen lezen van je sporters (perceptie), zelfvertrouwen en vertrouwen in je eigen beslissingen (vertrouwen), het voor ogen hebben van het grotere geheel (focus), toewijding en het vasthouden aan routines (consistent zijn). Daarnaast bleek een aantal psychologische eigenschappen in interactie met de sporters van belang, zoals het hebben van hetzelfde doel (focus sporter), weten wat je wanneer moet zeggen (communicatie) en kunnen motiveren (passie). Tot slot bleek plezier van belang, de coach zou een omgeving moeten creëren waarin plezier centraal staat.

Ad.2: goede voorbereiding als coach
Volgens het onderzoek zijn er zes verschillende aspecten van belang bij een goede voorbereiding. De belangrijkste zijn strategische planning en ‘lifestyle’ keuzes. Onder strategische planning wordt in het bijzonder verstaan dat er duidelijkheid is over doelen, rollen en verantwoordelijkheden. Zoals één coach zegt: ‘Het gaat er om duidelijk te zijn en er voor te zorgen dat je in een vroeg stadium verwachtingen duidelijk maakt, zodat iedereen begrijpt hoe je zult opereren tijdens het evenement, wat ze van jou, als coach, kunnen verwachten, en zorgen dat je (…) je processen op orde hebt om dat te kunnen leveren.’

Het parapluthema ‘voorbereiding’ betreft niet alleen de voorbereiding met de sporters, maar ook voorbereidingen die een coach in zijn eigen persoonlijke leven moet treffen. Hierover gaat het thema lifestyle keuzes. Het gaat er daarbij om als coach te zorgen dat je zelf fit en gezond bent en je energie opspaart. Zoals een coach het in de interviews zegt: ‘Je wilt zeker niet nog meer druk toevoegen aan de situatie, dus je zorgt dat alles op orde is in je privé-leven en alles, zodat er geen extra drama zal ontstaan. Je wilt niet gaan proberen je huis te verkopen als je er middenin zit, daar moet je allemaal aan denken.’

Deze lifestyle keuzes vormen een interessante combinatie met de thema’s team voorbereiding en sporter voorbereiding. Hierbij geven de coaches aan dat het belangrijk is om in de directe aanloop naar de Spelen de sporters te ontzien en alles in het werk te stellen zijn/haar omgeving optimaal te maken. Best een uitdaging als je in diezelfde periode als coach ook juist goed voor jezelf, je privéleven en je eigen energieniveau moet zorgen.

Ad. 3: omgaan met stressvolle omstandigheden ter plaatse
Onder dit parapluthema vallen verschillende manieren waarop coaches zorgen dat zij ter plaatse - onder hoge druk - goed blijven functioneren. Een aantal slaat terug op het zorgen voor een sociale omgeving, namelijk de thema’s ‘team support’, ‘pauzes nemen’ en ‘drinken/sociale activiteiten’. Met deze activiteiten zorgen de coaches er voor dat ze zelf steun vinden en op kunnen laden tijdens de Spelen. Daarnaast maakten een paar coaches (bewust) gebruik van psychologische vaardigheden om de druk te hanteren. Het is interessant om te zien dat het bewust gebruik van psychologische vaardigheden onder sporters veel meer gemeengoed is dan onder coaches. Coaches moedigen hun sporters steeds vaker aan om gebruik te maken van sportpsychologische begeleiding en mentale technieken, maar lijken deze nog maar beperkt zelf toe te passen onder stressvolle omstandigheden.

Tot slot bleek uit de interviews dat coaches er - naast de gemeenschappelijke thema’s - ook een persoonlijke stijl op na houden om stress te hanteren. De één zorgt dat hij bezig blijft, de ander geeft aan zichzelf juist in te houden (‘pacing yourself’) en een derde zorgt er voor zo veel mogelijk plezier te hebben. Mogelijk speelt ervaring op grote evenementen hierbij een belangrijke rol (zie ook volgende paragraaf). Door ervaring op te doen, te experimenteren en te evalueren leren coaches wat voor hen persoonlijk de beste manier is om met langdurige druk om te gaan.

Hoe ontwikkel je de vaardigheden die je als coach nodig hebt?
Het is goed om te weten wat je moet kunnen om succesvol te coachen op de Olympische Spelen. Maar hoe zorg je er voor dat je hetgeen wat nodig is ook tot je beschikking hebt? In het interview werd aan de coaches gevraagd hoe zij hun vaardigheden en kwaliteiten om te presteren op de Spelen hebben ontwikkeld. Uit de analyse kwamen zes thema’s naar voren. Een belangrijk en interessant thema is de interactie tussen coaches. De coaches gaven aan veel geleerd te hebben van de interactie met andere coaches, zowel binnen hun eigen sport als daarbuiten. Eén van de geïnterviewden vertelt bijvoorbeeld:

“Ik denk dat dat een van de voordelen is van het werken in een team systeem waarbij je meerdere coaches hebt... Ik kan 15 evenementen hebben meegemaakt gedurende twintig jaar, dus pak hem beet 300 evenementen? Als er nog tien coaches zijn die hetzelfde hebben gedaan dan hebben we 3000 evenementen aan ervaring... Je hebt de mogelijkheid om discussies te hebben met een aantal van die andere coaches en gezamenlijk kun je een enorme berg aan ervaringen meenemen in de discussies.”

Daarnaast blijkt ervaring een rol te spelen in de ontwikkeling tot een succesvolle olympische coach. Zowel ervaring in de topsport als sporter, als ervaring als coach komt als thema uit de interviews naar voren.

Maar niet alleen ‘praktijkervaring’ voegt iets toe, ook professionele ontwikkeling door scholing en boeken blijkt waardevol. De coaches geven aan zich ontwikkeld te hebben door zowel gestructureerde professionele ontwikkeling (formele scholing bijvoorbeeld) als door zelf-geïnitieerde professionele ontwikkeling (lezen van boeken, leren van collega’s, etc). Tot slot gaven twee coaches aan dat hun samenwerking met sportpsychologen geholpen heeft bij hun ontwikkeling tot succesvolle olympische coach.

Advies aan de coaches van de toekomst?
Als laatste onderdeel van de interviews werd de coaches gevraagd of zij advies hadden voor coaches die zich nog aan het ontwikkelen zijn, of voor het opleiden van coaches. Het onderzoek vormt daardoor een mooie kans om advies van zeer ervaren, succesvolle coaches door te geven aan jonge coaches en instanties die zich bezig houden met opleidingen van coaches.

Analyse van de antwoorden leverde drie parapluthema’s op, met elk belangrijke praktische implicaties en uitwerking, namelijk: voorbereiding op de olympische omgeving 1), attitude 2) en opleiding 3).

Ad. 1: voorbereiding op de olympische omgeving
Coaches die hun eerste Spelen gaan meemaken doen er goed aan om zich voor te bereiden op de specifieke eisen die de olympische omgeving stelt. Het simuleren van druk is volgens de geïnterviewden van belang. Coaches kunnen dat doen door ervaring op te doen bij evenementen waar de druk ook hoog is, maar ook door zichzelf onder druk te zetten en constant uit te dagen. Naast het oefenen met druk benadrukken de geïnterviewden het belang van rolduidelijkheid bij de Spelen. De rollen moeten voor en tijdens de Spelen helder zijn en gemonitord worden om verwarring ter plaatse te voorkomen. Tot slot is een aantal zaken op de Spelen heel anders dan bij andere grote evenementen en dienen coaches ook daarop voorbereid te worden (thema ‘voorbereiden op het onbekende’). Twee mooie voorbeelden van ‘het onbekende’ uit de interviews zijn:

‘Op een normaal evenement kunnen de meeste coaches naar het mediacentrum om de pers te woord te staan. Op de Olympische Spelen kan dat niet. Ze hebben daar de accreditatie niet voor. Dus dingen gaan anders en moeilijk en niet zoals je het zou willen, snap je? Het gaat er om dat je beperkt bent en oefent om met beperkingen te presteren. Soms kan je niet alles doen wat je zou willen’

en:

‘We werken in een groot team op de Spelen, terwijl je tot dan toe in tamelijk kleine cellen opereert, kleinere eenheden, daardoor moet je dealen met veel meer mensen. Een aantal daarvan mag je misschien niet, anderen wel, en er vormen zich natuurlijk kleine groepjes...Om vooraf uit te pluizen hoe de dynamiek in een grote groep is, in vergelijking met de kleine groep waarmee je normaal werkt, en een plan te maken hoe je daarmee omgaat...Ik denk dat dat goede dingen zouden zijn om te doen, ik denk dat dat geholpen zou hebben.’

Ad. 2: attitude
Een sterk advies aan opkomende coaches van de ervaren rotten luidt: wees bescheiden, luister voordat je spreekt. Bescheidenheid kwam op verschillende manieren naar voren, maar een gemeenschappelijk aspect was dat je als coach de grenzen van je kunnen moet kennen en hulp in moet schakelen voor de gebieden die daar buiten vallen. Je moet als coach daarnaast de sporter centraal blijven houden en volledig opgaan in het proces. Met dat laatste wordt bedoeld dat je de aandacht compleet richt op het proces en de bijbehorende details.

Ad. 3: scholing
Zoals ook bij de persoonlijke ontwikkeling van de coaches aan bod kwam, wordt groot belang gehecht aan het leren van andere coaches. De geïnterviewden adviseren hun jongere collega’s te leren van ervaren rotten in het vak. Hen wordt aangeraden een ervaren ‘mentor’ te zoeken. Daarnaast bevelen ze scholing in psychologie aan, zodat je als coach de psychologie van menselijk gedrag begrijpt.

Voor sportorganisaties liggen hier aangrijpingspunten om coaches klaar te stomen voor een olympische carrière. Door te zorgen voor formele contactmomenten met ervaren coaches en door psychologische onderwerpen op te nemen in coachopleidingen dragen zij bij aan de ontwikkeling van toekomstige topcoaches.

Hopelijk blijkt deze zomer in Londen dat onze eigen coaches succesvol hebben gepresteerd onder de druk van de Spelen en met hun sporters mooie resultaten hebben neer gezet. Van hen kunnen dan weer volgende generaties leren.

Literatuur:
Olusoga, P., Maynard, I., Hays, K. & Butt, J. (2012). Coaching under pressure: A study of Olympic coaches. Journal of Sport Sciences, 30, blz. 229-239.