Kies voor het Rijnlandmodel in het voetbal

door: Jan de Leeuw

De in 2025 overleden Paus Franciscus was een groot liefhebber van voetbal. Zijn club was San Lorenzo, de topclub uit zijn geboorteland Argentinië. Van de grote drie (Messi, Maradona en Pelé) noemde hij de Braziliaan de grootste: "Pelé was een man met een heel groot hart, een man met veel medemenselijkheid." De commercialisering van het voetbal zag Franciscus als een bedreiging. Waarden als kameraadschap, sportiviteit, liefde, soberheid, verantwoordelijkheid en solidariteit kwamen onder druk te staan en dat zijn waarden die van oorsprong hoorden bij de amateursport (Vissers 2025). De kritiek van Paus Franciscus op het Angelsaksische model in het moderne topvoetbal heeft een sterk moreel karakter. Het is hem nooit gevraagd maar Franciscus zou vast een voorstander zijn geweest van het Rijnlandmodel in het voetbal.

In dit vijfde artikel uit de serie ‘Van wie is het voetbal’ houden we een pleidooi voor het Rijnlandmodel. We hebben daarvoor twee argumentaties. Ten eerste vanuit de waardenethiek: het Rijnlandmodel biedt de beste structuur om de belangrijkste waarden in het betaalde voetbal te realiseren. De tweede argumentatiefiguur is vanuit het idee van burgerschap: om de democratie en de rechtsstaat te onderhouden, is het noodzakelijk om de democratie in de gehele maatschappij, ook de voetbalmaatschappij, te onderhouden en te versterken. Terwijl de eerdere vier artikelen in deze serie beschrijvend en analytisch waren, is dit artikel dus normatief. Het is een opinieartikel.

Rijnland- en Angelsaksisch model
Belangrijkste kenmerk van het Angelsaksisch model in het betaald voetbal is dat er een externe, private eigenaar is van de club. De eigenaar ziet de club als een investeringsobject. Voetbal, de club en de competitie worden gezien als een deel van de entertainmentindustrie.

Voor veel fans vormt de club een wezenlijk bestanddeel van hun identiteit

Belangrijkste kenmerk van het Rijnlandmodel is dat de club (voor een deel) eigendom is van de leden, fans en andere regionale stakeholders, met veel mogelijkheden voor zeggenschap. Het voetbal en de club staan centraal, niet de club als verdienmodel. Voetbal, club, competitie, fans en sportmedia maken samen deel uit van de voetbalcultuur. Er kleven voor- en nadelen aan het Angelsaksisch en Rijnlandmodel. Zie daarvoor artikel twee en drie in deze serie.

De betaald voetbalclub realiseert meerdere waarden
Een betaald voetbalclub biedt de mogelijkheid meerdere waarden te realiseren: sportieve, culturele, maatschappelijke en commerciële waarden. Het primaire bestaansrecht van de club is gelegen in de sportieve en culturele waarden. Sportieve waarden gaan over het mogelijk maken voor een groep mensen om de voetbalsport te beoefenen en in een topsportomgeving successen te boeken. Culturele waarden verwijzen naar het gegeven dat de club voor de fans een cultuurbezit is, een cultuurvehikel ook, met andere woorden: zingevende identiteit. Het is een identificatie-object voor een specifieke sociaal-culturele groep die aan de basis staat van de club en er ook organisch mee is vergroeid. Dat kunnen groepen zijn die verbonden zijn met een wijk (Manchester City), een stadsdeel met een dominante religie (Celtic Glasgow - katholiek), een havenstad (Newcastle United), een mijnwerkersstad (Gelsenkirchen - Schalke 04), of een stad gecombineerd met een regio (Athletic Bilbao – Baskenland). Voor veel fans vormt de club een wezenlijk bestanddeel van hun identiteit. Fan zijn van Barcelona is ook een uiting van Catalaanse nationalisme. Fans demonstreren hun binding en identificatie met de club door kleding, symbolen, vlaggen, het zingen van liederen en samen de wedstrijden van de club te bezoeken.

Een betaald voetbalclub kan er ook voor kiezen publieke waarden te ondersteunen (Vlemmings 2025). Dat kunnen waarden zijn als gezondheid, gelijkwaardigheid, diversiteit, veiligheid en maatschappelijke cohesie (Eredivisie.nl 2025). Het betaalde voetbal in Nederland kent inmiddels een traditie van allerlei projecten van maatschappelijke verantwoordelijkheid: Football Memories, Street League, Special Soccer-events, Special Talents-programma’s, Walking Sports, Family Fit-programma’s, et cetera. Tot slot werken clubs ook aan commerciële waarden: het genereren van inkomsten om de ambities van de voetbalclub mogelijk te maken.

Het idee dat een voetbalclub al deze waarden kan en moet realiseren, werd door Frank van Eekeren in zijn dissertatie samengevat in het concept van de ‘Waardenvolle Club’ (Van Eekeren 2016). Sinds 2021 heeft een aantal betrokkenen in de voetbalwereld zich verenigd in de community ‘De Waardevolle Club’, op initiatief van Leon Vlemmings. Het doel van de 'nieuwe club' is om clubs te laten zien ‘hoe zij met de kracht van voetbal hun waarde kunnen vergroten’ (Tervoort 2021).

Waardenvolle Club komt echt tot zijn recht in het Rijnlandmodel
Het concept van de Waardenvolle Club, met een primaat voor sportieve en culturele waarden, komt het best tot zijn recht in clubs die een eigendoms- en bestuursmodel hebben dat is gebaseerd op het Rijnlandmodel (De Leeuw 2017). In dat model is eigendom en bestuur (meer) democratisch. De belangen van de primaire stakeholders (leden, fans, organisaties in de regio) zijn vertegenwoordigd in de institutionele structuur van de club. Het geeft hun de institutionele basis (ze hebben immers macht) om te sturen op de realisatie van de primaire waarden: de sportieve en culturele waarden.

In het Rijnlandmodel is er plaats voor lange termijn-denken om de belangen van de primaire stakeholders (vooral fans, leden) te behartigen. In het Angelsaksische denken staan economische motieven voorop, vaak op korte en middellange termijn, en die kunnen ten koste gaan van de sportieve en culturele waarden van de club. De bijna-ondergang van Vitesse is daarvan een voorbeeld.

In het Angelsaksische denken is de club een bedrijf of  een product. In beide gevallen is het voornaamste doel winst maken voor de eigenaars. In het Rijnlandmodel is de voetbalclub ‘cultureel en maatschappelijk erfgoed, gedragen door vaak duizenden betrokken supporters’ (Mossou en Van der Poll 2025). In dat model komt het idee van de club als community beter tot zijn recht. Het verbindt zich namelijk met het samengaan van verschillende belangen – en dus ook waarden – van een democratische organisatie. Overigens, ook de Rijnlandclub moet geld verdienen, maar dat is geen doel op zichzelf. Het staat in dienst van een hoger doel: de realisatie van de sportieve en culturele waarden van de club.

In de afgelopen decennia zijn betaald voetbalclubs (…) op grote schaal overgegaan in extern privaat eigendom

De Waardenvolle Club maakt deel uit van de civil society, het maatschappelijke middenveld. Dat omvat civiele organisaties, niet behorend tot de markt, tussen individu en staat, zoals school, kerk, cultuurorganisatie, vakbonden, consumentenorganisatie en politieke partij. De Waardenvolle Club zorgt voor verbinding door meerdere waarden te realiseren.

Privatisering van een publiek zaak
In de afgelopen decennia zijn betaald voetbalclubs, van oorsprong not-for-profit-organisaties, op grote schaal overgegaan in extern privaat eigendom. Daarbij ging het om verschillende vormen: particulier eigenaarschap, beursgenoteerde onderneming, private equity-bedrijf, multi-clubconcern of staatsinvesteringsfonds (De Leeuw 2025, artikel 2). Bedrijven, oligarchen, miljardairs en sjeiks werden eigenaar van grote traditionele voetbalclubs. Het gevolg was dat er voor leden, fans en werknemers geen plaats meer was in eigendom, bestuur en beheer van de club. Het werd een exclusieve aangelegenheid voor de (externe) eigenaar.

Privatisering van wat ooit publiek eigendom was en vaak bij de civil society hoorde, zagen we niet alleen in het voetbal, maar in veel andere maatschappelijke sectoren. Denk aan openbaar vervoer, energie, zorg, sociaal domein en een deel van de volkshuisvesting.

De verplaatsing van eigendom van de staat of civil society naar de private sector betekende ook verschuiving van de zeggenschap over deze sectoren. Die kwam te liggen bij partijen in de markt. De overheid had er niets meer over te zeggen en de politiek ging er niet meer over (Lievisse Adriaanse 2025). Er ontstond een democratisch tekort. De overheid had geen zeggenschap meer over de toegankelijkheid en prijzen van het openbaar vervoer. Daar ging de markt over. Dat gold ook voor het bouwen van (goedkope) huurwoningen. Volkshuisvesting (een klassieke taak van de overheid) werd een woningmarkt, totdat we afgelopen jaren ontdekten dat we veel te weinig (vooral goedkope) huizen hebben gebouwd.

Vanaf het einde van de vorige eeuw zijn steeds meer sectoren in de samenleving tot markt gemaakt. Dat geldt ook voor het internationale betaalde voetbal

Burgers dachten met hun stem tijdens politieke verkiezingen invloed te kunnen uitoefenen. Ze beseften echter dat de overheid over veel terreinen van de maatschappij niets meer te zeggen heeft. Deze ontwikkelingen leidden ertoe dat bij burgers het geloof in de politiek en de democratie werd uitgehold.

Concentratie van economische macht
Vanaf het einde van de vorige eeuw zijn steeds meer sectoren in de samenleving tot markt gemaakt. Dat geldt ook voor het internationale betaalde voetbal (De Leeuw 2024, artikel 2). De neoliberale politiek die aan dit alles ten grondslag lag, werd breed gedragen, ook door het politieke midden en een deel van de linkse partijen. Door deregulering en ongelimiteerde vrijhandel konden de financiële markten en het internationale bedrijfsleven zonder probleem de hele wereld overgaan en veroveren (Lievisse Adriaanse 2025). Grote bedrijven groeiden gigantisch. De macht raakte geconcentreerd bij een beperkt aantal grote bedrijven, zoals de magnificent seven:

Alphabet, Amazon, Apple, Meta Platforms, Microsoft, Nvidia en Tesla. Deze bedrijven hadden begin december een gezamenlijke waarde (marktkapitalisatie) van 21 biljoen Amerikaanse dollar. Ter vergelijking: Nederland had in 2024 een Bruto Nationaal Product van 1,2 biljoen en de USA iets meer dan 29 biljoen. De grote techbedrijven hebben ook steeds meer greep op de entertainmentindustrie waar de sportindustrie toe wordt gerekend.

De grote techbedrijven hebben (semi)monopolistische posities in hun markten, die zich uitstrekken over de hele wereld. De bedrijven hebben weinig serieuze concurrentie en beschikken over een enorme marktmacht (Harari 2017 en Schimmelpenninck 2025).  Met hun financiële macht kunnen ze democratieën hun wil opleggen. Zie bijvoorbeeld de inmenging van Musk in verkiezingen in landen in Europa, met de steun voor de AFD in Duitsland. Hij gebruikte daarvoor ook zijn mediakanalen, zoals X.

Ook sport en sportorganisaties kunnen gedemocratiseerd worden

De bedrijven die worden gerekend tot de magnificent seven werken intensief samen met de Amerikaanse overheid en zo ontstaat er een nieuwe vorm van staatskapitalisme (Kalse 2025) of misschien nog beter gezegd: staatsmonopoliekapitalisme.

Ondermijning democratie en opkomst populisme
Populisten weten de onvrede over de afgenomen zeggenschap te mobiliseren en politiek te kapitaliseren. Ze hebben echter geen goed antwoord op het fundamentele probleem: de uitholling van de democratie in de samenleving en van de staat. In de plaats daarvan zoeken ze een zondebok voor alle maatschappelijke problemen (asielzoekers, moslims) en zetten mensen tegen elkaar op. Bovendien zetten ze de democratische rechtsstaat onder druk.

Het traditionele (brede) politieke midden tracht het tij te keren door te wijzen op de economische en technologische vooruitgang, gecombineerd met een bevestiging en verdediging van de liberale democratie, maar dat werkt onvoldoende: ‘Technocratisch-liberalisme, laten we zeggen de politiek van mensen als Kamala Harris, Justin Trudeau, Keir Starmer en Emmanuel Macron, miskent hoe de liberale democratie is gekaapt door het kapitaal en voor te veel mensen niet meer werkt, hoe democratieën hun macht verloren en burgers buitenspel kwamen te staan.’ (Lievisse Adriaanse 2025) De vraag is of onze trage (politieke) democratieën zijn opgewassen tegen een coup, een ‘samensmelting van autoritair leiderschap en neoliberale kapitaalbelangen’, aldus filosoof en cabaretier Tim Fransen (Fransen 2025). 

Versterking van de democratie, ook in het voetbal
Een goed antwoord op deze fundamentele crisis is een versterking van de democratie. Niet in eerste instantie de politieke democratie, maar de democratie van de samenleving, van maatschappelijke instellingen, zeker ook van de economie (Lievisse Adriaanse 2025 & Fransen 2025). Bijvoorbeeld door monopolies in de economie af te breken; meer stakeholders in een onderneming te laten delen in eigendom en zeggenschap; meer ruimte te geven aan coöperaties en verenigingen in de samenleving; het weer in publiek beheer brengen van sectoren als openbaar vervoer, zorg, cultuur en sport.

Ook het streven naar meer steward-owned bedrijven kan de democratie stutten (Koren & Passchier 2025). In dat soort organisaties wordt de zeggenschap van beleggers beperkt en wordt voorkomen dat het eigendom van de aandelen verkocht wordt aan ongewenste actoren. Dit wordt op dit moment  aanbevolen om te voorkomen dat de kritische ICT-infrastructuur voor Nederland (zoals DigiD) in handen komt van Amerikaanse bedrijven en dus van de Amerikaanse overheid.

Steward-ownership heeft veel verwantschap met het kernidee van STAK-constructies (bijvoorbeeld met 50+1) bij BVO’s, zoals bij NAC Breda. De bedoeling ervan is een scheiding aan te brengen tussen economisch en juridisch eigendom, en de club in handen te houden van leden, fans en werknemers (Hilboesen 2025 en Sträter 2022).

Vaak worden in het voetbal bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen zichtbaar en uitvergroot

Ook sport en sportorganisaties kunnen gedemocratiseerd worden, bijvoorbeeld door het versterken van het Rijnlanddenken in het betaalde voetbal. In het Rijnlandmodel wordt de voetbalclub gezien als een community met leden, fans en andere betrokken partijen, vaak regionaal, die samen die club bezitten, vormen en beheren. De club is een democratische gemeenschap. Het Rijnlandmodel heeft verschillende gedaantes en varianten (De Leeuw 2025, artikel 3). In Duitsland is het 50+1 model verbonden met een krachtige voetbalcultuur. Beiden, democratisch eigendom van de club en voetbalcultuur, versterken elkaar.

Door de democratie van de samenleving – ook de voetbalsamenleving – te versterken, geven we burgers en fans weer het gevoel dat ze ergens iets over te zeggen hebben. Het idee van democratie wordt verbreed naar instituties waar burgers dagelijks bij betrokken zijn, zoals hun voetbalclub. Burgers en leden/fans van clubs krijgen zelf meer macht. Het (wellicht onbedoelde) gevolg is dat ook de politieke democratie ermee wordt versterkt omdat stemmen (weer) zin heeft. Mensen hebben niet het gevoel dat ze gaan stemmen voor een zaak waar de overheid niet over gaat.

Conclusie
Het realiseren van sportieve, culturele, publieke en commerciële waarden komt het beste tot zijn recht in een club met kenmerken van het Rijnlandmodel, omdat democratische representatie in de eigendoms- en bestuursstructuur beter is geborgd. Doordat primaire stakeholders macht hebben, kunnen ze ervoor zorgen dat de club werkt aan de realisatie van de vier waarden, met als basis de sportieve en culturele waarden.

Voetbal maakt deel uit van de  samenleving. Vaak worden in het voetbal bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen zichtbaar en uitvergroot. Zo is de uitholling van de democratie in het betaald voetbal exemplarisch voor een grotere, mondiale ontwikkeling. De concentratie en monopolisering van macht bij een beperkt aantal bedrijven, in samenwerking met het staatsapparaat, zet druk op het democratisch gehalte van de samenleving. De politieke democratie wordt erdoor ondermijnd. Een antwoord hierop is inzetten op democratisering van allerlei maatschappelijke sectoren, ook de wereld van het betaald voetbal. Dat zal uiteindelijk ook onze politieke democratie versterken.

Door het betaalde voetbal te democratiseren, raakt het meer gesitueerd in het maatschappelijke middenveld waar het beter in staat is om verschillende waarden te realiseren (De Leeuw 2017). Dat doet recht aan het idee dat voetbal, als sport, een publieke zaak is.

Verder lezen
- F. van Eekeren (2016), De waardenvolle club
- Eredivisie.nl (2025), Maatschappelijke impact opnieuw vergroot met recordaantal deelnemers 
- T. Fransen (2025), Zonder hoop zijn we nergens, volgens filosoof Tim Fransen. Maar hoe houd je hoop in sombere tijden?
- Y. Harari (2017), Home Deus. Een kleine geschiedenis van de toekomst, Thomas Rap
- N. Hilboesen (2025), STAK 50 + 1 Het slot op de voordeur van ons voetbal
- E. Kalse (2025), 'Staatskapitalisme’ van Trump zet vrije markt op zijn kop
- G. Koren & R. Passchier (2025), Zo voorkomen we dat Digid of MijnOverheid zomaar in Amerikaanse handen komen
- M. Lievisse Adriaanse (2025), Populisme is een symptoom van de crisis, niet de aanjager
- M. Lievisse Adriaanse (2025), Wat iedereen aangaat. Hoe de democratie wordt afgebroken en hoe we haar vernieuwen, De Bezige Bij, Amsterdam.
- J. de Leeuw (2025), Het Angelsaksisch model in het betaald voetbal (artikel 2 in de serie: Van wie is de club?)
- J. de Leeuw (2025), Het Rijnlandmodel in het voetbal (artikel 3 van de serie: Van wie is de club?)
- J. de Leeuw (2020), Maak van voetbal weer een publieke zaak
- J. de Leeuw (2020), Verbind overheidssteun betaald voetbal aan versterking positie fans
- J. de Leeuw (2025), Waarom het Angelsaksisch- en Rijnlandmodel in het voetbal? (deel 1 in de serie: Van wie is de club?)
- J. de Leeuw (2017), Welk samenlevingsmodel past bij de Waardenvolle club?
- J. de Leeuw, J. Aussems, B. van Bezooijen en J. Wijermars (2022), Het sportbeleid voor het hbo.
- J. de Leeuw en M. van den Heuvel (2016), Sport en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen
- H. van Luijk (2000), Integer en verantwoord in beroep en bedrijf, Boom, Amsterdam.
- S. Mossou & F. van der Poll (2025), Met een paar vrienden kun je zo MVV kopen
- S. Schimmelpenninck (2025), Democratische krachten in Europa moeten in actie komen tegen de Amerikaanse oligarchie
- R. Sträter (2022), NAC definitief verkocht aan groep ondernemers uit Breda
- R. Tervoort (2021), Gebruik de kracht van je community om meer te betekenen voor de regio
- W. Vissers (2025), Paus Franciscus keek al jaren niet meer naar voetbal, maar hij zei er wel zinnige dingen over
- Leon Vlemmings (2025), De verdwaling van het Betaald Voetbal van maatschappelijke en economische waarde

Jan de Leeuw is opleider, auteur en adviseur. Hij is auteur van De Sportwereld voor het hbo, Het sportbeleid voor het hbo (beiden Arko Sports Media) en Sportbusiness en ethiek (Damon). Jan de Leeuw is als docent verbonden aan Business School Nederland en SOMT (master sportfysiotherapie).