Amerikaanse sportcompetities: variant van Angelsaksisch model

door: Jan de Leeuw

Le Bron James is een van de succesvolste basketballers aller tijden. Hij maakte meer dan 50.000 punten in zijn NBA-carrière, werd viermaal kampioen van de NBA, en driemaal olympisch kampioen met de Verenigde Staten. James werd miljardair met zijn sport en is mede-eigenaar van diverse topteams in grote sporten, waaronder de Boston Red Sox en Liverpool FC.

Dit artikel gaat over Amerikaanse sportcompetities. We zullen zien dat de organisatie van de sport in Noord-Amerika in bijna alles de kenmerken heeft van wat we noemen het ‘Angelsaksisch’ denken en handelen in de sport. Wellicht is het zelfs archetypisch voor dat denken, omdat sport in eerste instantie wordt gezien als een investeringsobject. Eerder hebben we het Angelsaksische model behandeld in artikel 2 van deze serie ‘Van wie is de club?’.

Eigenaar competities in Noord-Amerika
Sport neemt in Noord-Amerika vaak de gedaante aan van een product, een ruilwaar. Je kunt er geld mee verdienen en dat kun je doen door het tot een product of bedrijf te maken en te vermarkten. Ook sportcompetities (leagues) nemen vaak de vorm aan van profit-organisaties.

In Noord-Amerika zijn vier grote sportcompetities: National Hockey League (NHL), National Basketball Association (NBA), Major League Baseball (MLB) en National Football League (NFL). Een belangrijk deel van deze sportcompetities, zoals de NBA en NFL, is in handen van clubeigenaren. Zo is de NBA een besloten vennootschap en is er collectief eigendom van teameigenaren, die elk een deel van de competitie bezitten.  De organisaties van de leagues beslissen veelal over toegang tot de league. Vaak wordt er gewerkt met een franchise-model. Eigenaren nemen een franchise bij de league (entrance fee) en willen daarmee geld verdienen.

De attractiviteit van sportwedstrijden wordt in sterke mate bepaald door de onvoorspelbaarheid van de uitslag

Ook buiten de vier grote leagues zijn er ontwikkelingen die wijzen op economische wetmatigheden uit de vrije markteconomie in de manier waarop sport is gereorganiseerd. Zo werd in 2022 door PIF, het Saoedische staatsinvesteringsfonds, een nieuwe golfcompetitie gelanceerd: de LIV Golf Invitational Series. Het toernooi wist talloze golftoppers met oliedollars weg te lokken van de Amerikaanse PGA Tour (Van der Velden 2022).

Sportteams zijn bedrijven
In Noord-Amerika worden sportteams (sport franchises) gezien als een object waarmee je geld kunt verdienen. Soms is het ook voor de ‘fun’ van een aandeelhouder, bijvoorbeeld als hij of zij ook fan is (Verseput 2021).  Elk team (of franchise) is in handen van een individu, familie of groep (bijvoorbeeld in de vorm van een holdingmaatschappij). Zo is Steve Ballmer, miljardair en voorheen CEO Microsoft, eigenaar van de NBA-club LA Clippers. Stan Kroenke bezit de NFL-club Los Angeles Rams en de NHL-club Colorado Avalanche. Daarnaast heeft hij de meerderheid van de aandelen van de gerenommeerde Engelse voetbalclub Arsenal FC.

Opvallend is ook dat beroemdheden, ook uit de sport, aandelen hebben in clubs (Van der Velden 2021). Basketballegende LeBron James is een voorbeeld, maar ook voormalig topbasketballer Kevin Durant (Brooklyn Nets). Ook Jay-Z was een tijd aandeelhouder bij de Nets.

David Beckham is mede-eigenaar van MLS-club Inter Miami CF, de club van Lionel Messi, die uitkomt in de Major League Soccer (MLS). In het laatste decennium kochten diverse beroemdheden zich in bij vrouwenvoetbalteams. Zo investeerde Naomi Osaka in het damesvoetbalteam North Carolina Courage en actrice Natalie Portman in Angel City FC.

Gesloten competities
In de grote Amerikaanse sportcompetities wordt gewerkt met gesloten competities: deelname aan een league is verzekerd via de licentie. Degradatie en promotie zijn niet aan de orde (Koning 2005 & Verseput 2021). Er is een beperkt aantal clubs in de league. Van belang is dat ze een groot verzorgingsgebied hebben: een regio waar veel mensen wonen en veel economische activiteiten zijn, zodat de club goed kan worden vermarkt.

De organisator van de league garandeert de club territoriale exclusiviteit. De club heeft een monopolie in het voor die club bestemde verzorgingsgebied. Biedt het verzorgingsgebied onvoldoende economische mogelijkheden in het vermarkten van de club, dan kan besloten worden de club elders in het land te vestigen, op een plaats waar de vooruitzichten beter zijn. Zo was het team St. Louis Rams tot  2016 gevestigd in Saint Louis in de staat Missouri. Stan Kroenke, de steenrijke vastgoedmiljardair, vond echter dat het verzorgingsgebied van de club onvoldoende commerciële mogelijkheden bood en hief de club op. Hij begon in Los Angeles met een nieuwe club, de Los Angeles Rams (Van der Velden 2021).

Vermarkting vraagt competitief evenwicht
In het Amerikaanse model is sport een product dat verkocht moet worden. Men is zich sterk bewust van het grote belang van de amusementswaarde van wedstrijden en competities. De attractiviteit van sportwedstrijden wordt in sterke mate bepaald door de onvoorspelbaarheid van de uitslag. Een situatie waarbij meer teams kans hebben om kampioen te worden, de play offs te bereiken of de finale te halen, versterkt bij de fans de verwachting van een spannende wedstrijd. Dit draagt bij aan tevredenheid van de fans en meer bezoekers en tv-kijkers.

Voor het vermarkten van de sportcompetities moeten zoveel mogelijk clubs kans hebben op sportief succes. Men streeft daarom naar competitief evenwicht (pariteit): 'De situatie waarin de meeste teams aan het begin van elk seizoen geacht worden een gelijke kans te hebben op het behalen van het kampioenschap, en waar elk seizoen dus weer andere teams in de finales kunnen staan.' (Westerbeek & Smith 2003) Het Noord-Amerikaanse businessmodel is erop gericht de wedstrijd- en competitiespanning zo groot mogelijk te maken. Daarvoor worden verschillende beleidsinstrumenten gebruikt en die blijken effectief. In de vier grote competities haalden sinds 2010 alle ploegen minimaal eenmaal de play-offs. 'Vanwege de gelijke kansen wordt de sportwereld in het kapitalistische Amerika weleens vergeleken met een socialistisch eiland.” (Van der Velden 2023)

In de NFL is de draft een jaarlijks driedaags spektakel dat de fans nog meer weet te boeien dan de wedstrijden in de American Football-competitie zelf

Om zoveel mogelijk competitief evenwicht te bereiken, zetten de leagues de volgende instrumenten in: draft, salary cap en herverdeling inkomsten.

Draft
Aan het einde van het seizoen hebben de clubs die het laagst zijn geëindigd het recht om als eerste de grootste talenten uit de lagere competities (zoals uit de sterke universiteitscompetities) te contracteren. In de NFL is de draft een jaarlijks driedaags spektakel dat de fans nog meer weet te boeien dan de wedstrijden in de American Football-competitie zelf (Van der Velden 2021). De vraag welke nieuwe spelers naar de eigen club komen, genereert een betrokkenheid en passie die vergelijkbaar is met de betekenis van de transferperiode voor de voetbalfans in het Europese voetbal. Het draft-event wordt verslagen door de media, onder andere op tv, waarbij er miljoenen kijkers zijn. De draft betekent voor jonge talentvolle spelers een overgang naar een tijdperk dat ze beroemd worden en multimiljonair. Honderden spelers wisselen tijdens de draft van club en treden toe tot het walhalla van de sport.

Salary cap
De clubs mogen niet meer dan een bepaald percentage of een bedrag van de totale begroting gebruiken voor salariskosten. Dit voorkomt dat de rijke clubs alle goede spelers kunnen kopen, zoals het geval is in Europese sporten. Het systeem van een salarisplafond werd in 1984 ingevoerd door de NBA. Aanleiding was dat kleine clubs failliet dreigden te raken, terwijl de grote clubs veel geld binnenhaalden omdat ze een veel groter verzorgingsgebied hadden en hogere ticketprijzen konden vragen. Er werd besloten de inkomsten eerlijker te verdelen en de uitgaven te limiteren. Twaalf jaar later stelde ook de NFL een salarisplafond in en de NHL volgde in 2004 (Van der Velden 2023).

Herverdeling inkomsten
De league herverdeelt (een deel van) de recettes van wedstrijden. Het doel is de verschillen in begroting tussen de betrokken clubs niet te groot te maken. Dat bevordert dat ook kleine clubs hun selecties op een representatief niveau kunnen houden. Ook is er een evenwichtige verdeling van de inkomsten uit mediarechten. De nationale mediarechten worden collectief verhandeld en de opbrengst wordt evenwichtig uitgekeerd aan de clubs.

In Amerika moet de club op de eerste plaats winst maken en daarom streeft de organisatie van de league naar competitief evenwicht

De inkomsten van mediarechten zijn gigantisch. Zo sloot de NBA vorige jaar een nieuw televisiecontract voor de nationale uitzendrechten met Amazon, ESPN en NBC voor het seizoen 2025-'26 tot en met 2035-'36, ter waarde van 76 miljard dollar (McCaskill 2025).

Verschillen tussen Amerika en Europa over doel van de club
Wat betreft eigendom en hoofddoel van clubs zien we overeenkomsten tussen Noord-Amerika en landen en competities in Europa waar het Angelsaksisch denken domineert, zoals bijvoorbeeld in de Premier League. De club (of het team) wordt gezien als een investeringsobject, een asset. De club is vaak eigendom van een externe investeerder.

In landen en competities waar het Rijnlanddenken domineert, ligt dat anders. Daar wordt de club gezien als een samenwerkingsverband van verschillende belanghebbenden om het clubvoetbal te vieren en te promoten (De Leeuw 2025). Clubs zijn vaak voor een deel of geheel not-for-profit-organisaties. De basis van de club wordt gevormd door leden, fans, supportersverenigingen, voetballers, vrijwilligers en medewerkers.

In het Rijnland-voetbal speelt de club een belangrijke rol in de voetbalcultuur. De clubs hebben bijna altijd een sociaalhistorische binding met de plaats waar ze zijn gevestigd. De club is van de fans en die zijn voornamelijk gelokaliseerd in een bepaalde wijk, stad of regio. De binding tussen club en primaire locatie is in Europa vaak zo krachtig dat het moeilijk is voor te stellen dat de club zou wegtrekken uit de stad en zich in een andere stad zou vestigen. Dat is wel denkbaar in Noord-Amerika. Ook in de Rijnlandse sport speelt business een belangrijke rol, maar het is erop gericht de club sportief beter te laten presteren, niet winst te maken voor eigenaren.

Verschillen over eigendom league
Terwijl in Noord-Amerika de leagues vaak eigendom zijn van besloten vennootschappen met een winstoogmerk, worden in Europa veel sportcompetities georganiseerd door nationale en internationale sportbonden. Dat zijn bijna altijd non-profitorganisaties: organisaties die bepaalde maatschappelijke doelen hebben en geen winstoogmerk. In het geval van sportbonden is het maatschappelijke doel om sportcompetities te organiseren. In de praktijk hebben deze bonden veelal het monopolie in hun territorium over de productie van bepaalde sportcompetities. Denk aan de KNVB in Nederland en de UEFA in Europees verband (DeJonghe 2019). Dit betekent dat er per sport maar één bond en één professionele competitie is. Het is ondenkbaar dat er rivaliserende leagues zijn, zoals in de Verenigde Staten kan voorkomen.

Verschillen in organisatie van de competitie
Wat betreft organisatie van de competitie zijn er grote verschillen tussen de Amerikaans sport en de Europese sport, of ze nu op Angelsaksische leest zijn geschoeid, of op Rijnlandse leest. Terwijl competities in Amerika veelal een gesloten karakter hebben, spreken we in het geval van Europa veelal over open competitie. Er is sprake van promotie en degradatie. Sportief succes is het allerbelangrijkste doel in Europa: kampioen worden, promoveren, een plek in de play-offs, een plaats in het ‘linkerrijtje’ of degradatie voorkomen. In Amerika moet de club op de eerste plaats winst maken en daarom streeft de organisatie van de league naar competitief evenwicht.

Er waren grote protestacties in en buiten de stadions in de Bundesliga en de Premier League

Voor de Europese sport betekent het open karakter van de competitie grote onzekerheid op financieel-economisch gebied. Degradatie leidt vaak tot een flinke vermindering van de begroting, soms wel tot halvering. Het is een spookbeeld voor clubs in professionele competities. Promotie daarentegen is zoiets als toetreden tot het walhalla van de betreffende sport. Het betekent sportief veel meer status en meer inkomsten. Bestuurders nemen soms onverantwoorde risico’s. Ze hanteren een uitgavenpatroon dat past bij een hogere divisie, waarin men het volgende seizoen hoopt uit te komen. Op lange termijn kan het Europese competitiemodel leiden tot grotere sportieve en financiële verschillen tussen grote en kleine clubs.

Europese Super League
In 2021 was er een poging om een European Super League (ESL) op te richten, een jaarlijkse Europese voetbalcompetitie voor vooraanstaande voetbalclubs. Het zou een alternatief zijn voor de UEFA Champions League. De ESL zou worden opgezet met de uitgangspunten van de grote Amerikaanse sportcompetities: heerschappij van de eigenaars, gesloten competitie, geen degradatie en promotie (Van der Velden 2021). Omdat de ‘crème de la crème’ van het internationale voetbal (Barcelona, Internazionale, Manchester City, Tottenham Hotspur, FC Liverpool, et cetera) zou deelnemen aan de ESL, zouden miljarden aan televisiegeld kunnen worden opgehaald en verdeeld onder de deelnemende clubs.

Het zou gaan om een competitie van vijftien, waaronder zes grote clubs uit Engeland, drie grote Spaanse en drie grote Italiaanse clubs. De oprichtende clubs zouden permanente deelnemers aan de competitie zijn en de league besturen.

Het plan gaf veel beroering, vooral bij fans van traditierijke clubs in Engeland en Duitsland. Er waren grote protestacties in en buiten de stadions in de Bundesliga en de Premier League. Deze acties waren succesvol en Manchester United, Arsenal en Liverpool trokken hun deelname in. De ’Rijnlandclubs’ in Duitsland, Bayern München en Borussia Dortmund, waren vanaf het begin terughoudend om deel te nemen.

Tot slot
De organisatie van de Noord-Amerikaanse sport heeft in veel aspecten de kenmerken van het Angelsaksische model in de sport: commercieel object en extern privaat eigendom. Dat geldt voor clubs, maar ook voor de leagues. Sportentiteiten zijn bedrijven. Men werkt met gesloten competities en er wordt gestreefd naar competitief evenwicht. Dat vergroot de attractiviteit van de sport en geeft meer mogelijkheden tot vermarkting.

De Amerikaanse sport verschilt van de Europese sport omdat er weinig Rijnlandse vormen zijn van eigendom en organisatie. Ook zijn er verschillen met bijna de gehele Europese sport wat betreft de organisatie van competities. De organisatie in Europa is veelal in not-for-profit-handen en er wordt gewerkt met een open competitie (met promotie en degradatie). Dat biedt clubs in Europese competities mooie kansen maar brengt ook financiële risico’s met zich mee.

In 2021 was er een poging om het Amerikaanse concept van sport te introduceren in het Europese topvoetbal (European Super League), maar dat werd afslagen door collectieve actie vanuit de traditionele voetbalbolwerken in Duitsland en Engeland.

Bronnen:
- T. DeJonghe (2019), Sport en economie in de spits
- F. van Eekeren (2016), De waardenvolle club
- R. Koning (2005), Economie in de sport. Rede ter aanvaarding bijzonder hoogleraarschap sporteconomie, RU Groningen, www.rug.nl, 22 maart
- J. de Leeuw (2025), Het Angelsaksisch model in het betaald voetbal (artikel 2 in de serie: Van wie is de club?)
- J. de Leeuw (2025), Het Rijnlandmodel in het voetbal
- J. de Leeuw, J. Aussems, B. van Bezooijen en J. Wijermars (2022), Het sportbeleid voor het hbo
- S. McCaskill (2025), What's changed for the NBA's new US$76bn broadcast era?
- K. van der Velden (2022), Door Saoedi's gesponsord golftoernooi krijgt warm onthaal van Donald Trump
- K. van der Velden (2021), Een Super League? Amerikaanse eigenaren weten niet beter 
- K. van der Velden (2023), Het kan snel gaan in Amerikaanse sport, zie de wederopstanding van honkbalploegen Texas Rangers en Arizona Diamondbacks
- K. van der Velden (2021), Sport in de VS: met de NFL draft keert de Amerikaanse sport een beetje terug naar het oude normaal
- S. Verseput (2021), Hoe de Amerikanen oprukken in het Europees voetbal
- H. Westerbeek en A. Smith (2003), Sportbusiness in de mondiale markt, Arko Sports Media, Nieuwegein

Jan de Leeuw is opleider, auteur en adviseur. Hij is auteur van De Sportwereld voor het hbo, Het sportbeleid voor het hbo (beiden Arko Sports Media) en Sportbusiness en ethiek (Damon). Jan de Leeuw is als docent verbonden aan Business School Nederland en SOMT (master sportfysiotherapie).