'Zo hebben we het niet bedoeld'

door: Toon Gerbrands

In het laatste kwartaal van 2022 werd er veel aandacht besteed in de media aan integriteitszaken en grensoverschrijdend gedrag in de topsport en de rol van de coach hierbij. In mijn vorige column pleitte ik ervoor te komen tot normatieve kaders en definities. Mijn boodschap is dat het hoog tijd wordt dat coaches, belangenorganisaties en experts uit de sportwereld elkaars taal gaan leren verstaan.

In de laatste week van december verscheen er een serie van zes reportages in het AD over grensoverschrijdend gedrag in de topsport. Vanuit allerlei invalshoeken werd het lastige thema nog eens geanalyseerd. De conclusie was uiteindelijk dat de oplossing niet zo eenvoudig blijk te zijn. Naar aanleiding van mijn bijdrage aan deze reportage in het AD kreeg ik een tip van een lezer om het boek over de toeslagenaffaire met de titel 'Zo hebben we het niet bedoeld' te gaan lezen, geschreven door onderzoeksjournalist Jesse Frederik. De tipgever gaf aan dat de topsport lessen kan trekken uit deze toeslagenaffaire, als het gaat om de benadering van de aanpak van grensoverschrijdend gedrag.

Moeras
Het is een fascinerend boek om te lezen. Ooit is het begonnen met de 'Bulgarenfraude'. Een heel kleine groep buitenlanders maakte misbruik van de sociale voorzieningen in Nederland. De politiek en het land stond op zijn kop. Het was onacceptabel en er moest hard worden ingegrepen. Het oordeel volgde snel, maar bleek later ook onzorgvuldig te zijn. De minister deed grote uitspraken en meldde toentertijd zelfs dat de goeden ook maar onder de slechten moesten lijden. Dat was het begin van een route, die volledig vastliep in het moeras.

In dit soort zaken komt de journalistiek ook al snel met een narratief (een verhaallijn) waar geen nuance aanwezig is. Er is een probleem, dus moeten er ook schuldigen worden gevonden en aangepakt. Het is een benadering waar meningen belangrijker zijn dan feiten, simplistische benaderingen de boventoon vieren, beeldvorming bepalend is en incidenten het winnen van een structurele aanpak. Tien jaar na de 'Bulgarenfraude' is de aanpak, die zo duidelijk leek in het begin, volledig ontspoord, wat heeft geleid tot wat we nu kennen als de 'toeslagenaffaire'. Jesse Frederik spaart ook de rol van de journalistiek niet in zijn boek. De titel van zijn boek is veelzeggend: 'zo hebben we het niet bedoeld'. Maar je zou er direct achteraan kunnen zeggen, maar: 'zo is het wel gegaan'. Het boek is een aanrader voor iedereen, die de effecten wil zien van een vorm van 'systeemdenken' die volledig ontspoort.

De lessen die de topsport kan trekken, zijn duidelijk. Maak van een uitzondering geen regel. Verhef een incident niet tot een theorie en zorg ervoor dat meningen het niet winnen van feiten. Kortom: zorgvuldigheid als hoogste prioriteit. Om er voor te zorgen dat coaches, belangenorganisaties en experts uit de sportwereld elkaars taal gaan leren verstaan, heb ik gepleit voor een denktank. Het eerste lid van deze denktank, zou ik willen voorstellen, is de onderzoeksjournalist Jesse Frederik. Hij kan de topsportwereld behoeden voor de fouten die zijn gemaakt in de toeslagenaffaire. Een vorm van benchmark, waar de sport over het algemeen goed in is.

Niets doen...?
Het is momenteel alweer een tijdje stil als het gaat over de integriteitszaken in de topsport. Ook dat was een patroon in de toeslagenaffaire. Niemand voelde zich verantwoordelijk en geen enkele actie ondernemen bleek het begin te zijn van het echec. Het kabinet is zelfs gevallen door deze benadering. Het patroon is duidelijk. Ook in de topsportwereld voelt niemand en geen enkele organisatie zich nu even verantwoordelijk. Niets doen, lijkt het ook hier te winnen. Laten we leren van anderen is mijn devies. Het is nu 7 februari 2023. Ik ben benieuwd wanneer ik deze datum weer nodig heb. Er is op dit moment geen urgentie blijkbaar en alles lijkt te zijn over gewaaid.

Tenslotte sluit ik - ter voorkoming van misverstanden - voor de laatste keer nog één keer af met het statement dat als er sprake is van aantoonbare misstanden dit hard moet worden aangepakt. Maar laten we wel leren van de toeslagenaffaire, zodat wij achteraf niet hoeven te zeggen: 'zo hebben we het niet bedoeld'.

Toon Gerbrands was vanaf medio 2014 tot medio 2022 algemeen directeur van PSV. Eerder was hij vanaf april 2002 gedurende twaalf seizoenen algemeen directeur van voetbalclub AZ. Weer eerder was hij succesvol volleybalcoach van de dames (Jong Oranje) én van de heren met wie hij onder meer Europees kampioen werd en de eerste plaats op de wereldranglijst behaalde. Ook werkte hij als verkeersdeskundige, geluidsdeskundige en interim-manager bij Rijkswaterstaat. Zijn visie en werkwijze heeft hij beschreven in tien  succesvolle boeken waaronder 'De Lerende Winnaar', 'De succescrisis', 'Mijn Stijl' en 'Soms is alles wel eens waar'. Deze titels zijn typerend voor zijn werkwijze en zijn visie op presteren.