Wie is Ajax?

door: Harm Rozie

Helemaal volgens de wetten van de klassieke koningsdrama’s stroomt bij Ajax het toneel vol met alle spelers uit de voorgaande bedrijven. De cast verdeelt zich in verschillende kampen achter de hoofdrolspelers. En het publiek houdt de adem in en wacht gespannen af welke bijna gekroonde hoofden zullen rollen. Er is een prachtig literair element ingeweven: de bij decreet benoemde kandidaat voor de troon Louis van Gaal zit op een schip ver op zee. Dit gebrek aan een fysieke tegenstander doet Johan Cruijff besluiten, naar de rechter te stappen om nog voor LvG voet aan wal kan zetten, alle aanspraken op de troon onwettig te laten verklaren. De ledenraad van Ajax heeft zich gisteravond weliswaar duidelijk uitgesproken, maar wat er allemaal precies gaat gebeuren is vooralsnog ongewis.

Het Ajax-drama trekt inmiddels meer belangstellenden dan de voetbalcompetitie. Als mediahype verdringt het de Eurocrisis. Het spektakel baart nieuwe BN-ers zoals Steven ten Have, geeft een geheel nieuwe inkijk in de wereld van mr. Ajax en zijn verweesde godenzonen, en lijkt – al was het maar om het succes ervan blijvend te kunnen exploiteren – nooit meer te eindigen dankzij de inzet van media, voetbaljournalisten, advocaten, zaakwaarnemers en alle andere dienstverleners die leven van conflicten.

Is dit Ajax?
De naam ligt lekker in het gehoor, is makkelijk uit te spreken, en levert een krachtige dubbele aanvalskreet op. Pak er de Griekse mythologie bij en je weet dat de drager van zo’n mooie naam ook belast is. Om te beginnen zijn er twee Griekse helden met de naam Ajax. De bekendste Ajax vocht zij-aan-zij met Achilles in de Trojaanse oorlog. Het liep slecht met hem af: na een periode van krankzinnigheid pleegde hij zelfmoord met zijn eigen zwaard. De andere Ajax vocht in de Trojaanse oorlog als boogschutter. Hij verdronk uiteindelijk op zee.

Is Ajax zoals we dat nu kennen, als een voetbalclub met een rijk verleden, is die club aanbeland in een laatste fase van zijn bestaan? Wordt de club ten gronde gericht door een wraakmotief dat de iconen uit elkaar drijft en leden en supporters verdeelt? En heeft Steven ten Have dat hele proces versneld, uit onbenul, of als experiment?

Ajax is een verhaal
Het goede nieuws is dat Ajax overleeft. Ajax is een verhaal uit de Amsterdamse mythologie, even meeslepend als de Griekse maar zuiniger op de helden. Ajax verslaat tegenstanders - zondag nog in Nijmegen - vernedert ze desnoods, maar vernietigt ze niet. In de Amsterdamse mythologie neemt het welbegrepen eigenbelang van het hebben van tegenstanders en concurrenten een belangrijke plaats in. Hoewel nooit op schrift gesteld is het een kernwaarde van de hoofdstedelingen, ook als het om voetbal gaat.

‘Wat altijd opnieuw begint, sterft nooit’. Komrij, meen ik. Het klinkt Cruijffiaans. Dat is het verhaal van Ajax, de club die steeds opnieuw begint, door telkens nieuwe generaties voetballers op te leiden, in de competitie te brengen, te laten scoren, zodat ze de beste kunnen worden, in Amsterdam, Nederland, Europa, de wereld. En passant groeien nieuwe generaties trainers en coaches mee en door, gerekruteerd uit vorige lichtingen topspelers van de Ajax-school met de kennis en ervaring van carrières bij Europese topclubs, waar ze later ook terugkeren als trainer of coach. En nu blijken ze niet alleen goed in voetbal, maar ook geschoold, geïnteresseerd in management en bestuur. Het is nog een logisch verhaal ook, van Ajax. Cruijff leeft het, van trapveldje tot bestuurskamer. Het verdient een betere verteller, zodat meer mensen het begrijpen.

Ajax is een groepsprestatie
In deze tijd een voetbalclub op de been houden die deel wil uitmaken van de Europese top, vergt toewijding en inzet van velen, en het benutten van elk surplus aan talent. Het is Ajax altijd gelukt om met relatief beperkt geld aan de top te komen. Geprijsde en ongeprijsde waarden lopen door elkaar heen. De ambities van vrijwilligers, betaalde krachten, technische staf en management, en de trots op alles wat Ajax heeft gebracht en voortbrengt, nivelleren inkomensverschillen, maatschappelijke status en opleidingsniveaus. Het Ajax-gevoel als verbindende kracht is door de tijd altijd weer gebruikt, om door een moeilijke periode te komen of een stap verder. In de crisis die Ajax nu doormaakt, lijkt de mentale toe-eigening van het Ajax-gevoel zelf inzet van de strijd te worden. Het kamp Cruijff tegenover dat van Ten Have of mogelijk Van Gaal. Voor de buitenstaander zijn dit schismatieke randgevechten, die doen denken aan de christelijke strijd over de vraag of de slang sprak, of niet. Binnen de Ajax-gemeenschap voedt de twijfel over wie of wat Ajax ten diepste is de tegenstellingen.

In de media komen iedere dag nieuwe afleveringen uit van het gekissebis. Het gaat dan om procedures, over bevoegdheden, over informatie die wel of niet gegeven zou zijn, over gesprekken met de Telegraaf, of lekken naar de NOS, AD of welke redactie dan ook. Er gaat altijd overal van alles fout, ook bij Ajax. Het zijn in normale tijden bij elke organisatie leerpunten. Nu zijn het echter feiten en bewijzen, om beoordelingen en verdachtmakingen mee te ondersteunen. Karaktermoord, zover gaat het al wel.

Ajax is een glazen huis
Inmiddels heeft het gebrek aan onderling vertrouwen, aan wil tot samenwerken en aan coördinatie van communicatie ertoe geleid dat Ajax een glazen huis is, waar alle gebeurtenissen en betrokkenen van uur tot uur op de voet kunnen worden gevolgd. Alleen Louis van Gaal doet (nog) niet actief mee.

Formeel zijn macht en zeggenschap bij Ajax keurig geregeld. Ajax is een beursgenoteerde onderneming. De leden van de vereniging Ajax hebben samen 73 procent van de aandelen, en benoemen via hun ledenraad de raad van commissarissen. Daar houdt de macht op en begint het wezenlijke besturen van de onderneming Ajax. Dat doet het bestuur ofwel de directie. De raad van commissarissen houdt toezicht, en neemt eventueel die positie in als het bestuur opstapt, wat bij Ajax gebeurde.

Het benoemen van een directeur was en is nog steeds een sluitstuk. De voorkeur van Cruijff staat haaks op die van de overige commissarissen. De kracht van de botsing geeft impliciet aan dat er in de aanloop zoveel zaken niet zijn uitgesproken, aangeroerd en opgelost maar wel geaccepteerd en geslikt, dat het zeer naïef is te veronderstellen dat er een vleesgeworden compromis te vinden is, een persoon dus die zowel het vertrouwen van Cruijff krijgt als dat van Davids, Römer, Olfers en Ten Have. Daar kwam de ledenraad uiteindelijk ook achter.

‘Trainers zijn passanten’, is een veelgehoord adagium uit de mond van voetbalbestuurders over coaches. Hoeveel voetbalcoach is Cruijff nog, en Van Gaal? Wat heeft de vier onervaren voetbalbestuurders in de raad van commissarissen bezield? Was de benoeming van Van Gaal, zoals door Cruijff en zijn staf gevreesd, een poging, de duivel met Beëlzebub uit te drijven? En waarom werkte Van Gaal daaraan mee?

Om een beeld te krijgen van de situatie bij Ajax is eigenlijk een grondig onderzoek naar het krachtenveld gewenst. Dat zou de basis moeten leveren voor nieuwe verbindingen en de ontwikkeling van een gezamenlijk uit te dragen verhaal. Maar is het zinvol eraan te beginnen? En wie zou er de opdrachtgever van moeten zijn: wie is Ajax? Kunnen we pas verder, als de rechter daarover een uitspraak doet? Is het nodig voor de zittende bestuurders de gifbeker tot de laatste druppel leeg te drinken?

Of ontstaat er zomaar buiten de Arena om een zwerm Ajax-liefhebbers die elkaar enthousiast een verhaal vertellen over hoe je met opleiden van jeugd, trainers en coaches, goede relaties onderhouden met ex-spelers en hun netwerk, en door samen te werken met kennisinstituten, bedrijfsleven, cultuur en welzijnswerk, een topvoetbalclub kunt bouwen?

Zelforganisatie als de derde weg voor Ajax. Zo gek is dat niet: de Mexicaanse voetbalclub Murciélagos FC laat zijn fans de opstelling maken en tactiek bepalen. Het eerste elftal speelt momenteel zijn beste seizoen ooit.

Harm Rozie werkt bij Communication Concert uit Weesp. Van 1994 tot 1998 was hij ‘manager communicatie betaald voetbal’ bij de KNVB. Daarvoor werkte hij tweeënhalf jaar als hoofd communicatie bij het Wereld Natuur Fonds, en gedurende anderhalf jaar als interim-manager bij de Informatie Beheer Groep, onder meer om de invoering van de OV-studentenkaart publicitair in goede banen te leiden. Nog eerder was Rozie bij het ministerie van VROM woordvoerder van zowel Pieter Winsemius als Ed Nijpels.