Veerkracht en sport in 2033

door: Marian ter Haar

Lange tijd resoneerde sport de conservatieve en masculiene kant van maatschappelijke ontwikkelingen. De maakbaarheid, de markt, het neo-liberalisme met de macht van de sterkste, past de sport als tweede natuur. Maar - net als in de samenleving- speelt dit haar parten. Denk aan vrijwilligerstekorten, leegloop bij verenigingen en grote verschillen in mogelijkheden tussen verenigingen en tak van sport. Het individu wordt overschat: verder, hoger, sneller en sterker is de tunnelvisie van de sportorganisatie die leden en vrijwilligers verliest. Mannen die als sporter, trainer, coach en bestuurder gewend waren het samen te doen en hegemonie vierden, ontdekken door de omstandigheden, dat mensen ultrasociale wezens zijn en niet zonder vertrouwen en elkaar kunnen. Net als het klimaat en de sociaal-economische verschillen is de sport toe aan een persoonlijker, diverser, inclusiever, breder en socialer profiel.

De perspectieven onder de veerkracht van sport en bewegen in 2033 zorgen voor een groter bereik, betere prestaties en grotere maatschappelijke impact. Eerst ga ik terug naar 2002 en 2022 om daarna de aangrijpingspunten voor de veranderingen die in 2033 zichtbaar worden, toe te lichten.

In 2002 maakte NISB (1) in zes regionale bijeenkomsten met opleiders, sportaanbieders en beleidsmakers twee toekomstscenario’s over 2010 (2).  De analyses weerspiegelen vijf i’s: individualisering, informalisering, intensivering, informatisering en internationalisering (3). Ze bevatten een waarschuwing voor sociaal-economische tegenstellingen en het buiten de boot vallen van groepen mensen. De korte opleidingen en beperkte digitale vaardigheden beperken de inzetbaarheid op de arbeidsmarkt, en hebben een slechte gezondheid tot gevolg. Men verwachtte overheidsbeleid gericht op preventie en gezonde leefstijl met sport en bewegen als serieus, dynamisch en volwaardig onderdeel. Naast de maatschappelijke oriëntatie - met zorg om stagnerende kleinere verenigingen en mensen die niet mee deden - is de verwachting dat consumentisme, met kritische en kwaliteitsbewuste deelnemers zal leiden tot meer commercieel aanbod naast revival van verenigingen met aansprekende organisatievormen (4).

De koude kermis
Het optimisme over de kracht van sport is in 2022 getemperd (5). Ondanks toegenomen beleidskaders en -organisaties gaat de aandacht voornamelijk uit naar externe ontwikkelingen: corona, klimaatverandering, Oekraïne, stijgende energieprijzen en toenemende armoede vragen de aandacht in de sport. Het gemeentelijk sportbeleid en het beleid van sportorganisaties zijn, uitzonderingen daar gelaten, traditioneel. Grote verenigingen hebben hun energiehuishouding op orde dankzij subsidies, geholpen door adviseurs. Kleine, weliswaar als vitaal bestempelde, verenigingen kampen met tekort aan vrijwillig kader en ouders die de contributie niet kunnen betalen. Zij maken nauwelijks gebruik van subsidies, het ontbreekt hen daartoe aan sociaal kapitaal, netwerk en tijd. Onbedoeld gaat een steuntje in de rug aan hen voorbij. De kloof tussen grote en kleine verenigingen is vergroot.

Wat brengt de veerkracht van sport in 2033 met een groter bereik, betere prestaties en grotere maatschappelijke impact tot gevolg?
1.    Sport uit het maatschappelijk isolement.
2.    Rolmodellen uit de sport verbinden nieuwe groepen.
3.    Professionaliseren voor persoonlijke én sportieve ontwikkeling.

Ad. 1. Sport uit maatschappelijk isolement
In de aard en organisatiewijze zocht sport lange tijd geen verbinding met haar omgeving. Scheidslijnen tussen sport als prestatie (vereniging), sport als participatie (de buurt) en op school (ontwikkeling) waren scherp en zijn in 2033 fluïde geworden. De samenwerking aan levenslang bewegen tussen opleidingen, omniverenigingen, scholen en de buurt in gedeelde accommodaties is effectief. De omgeving nodigt meer uit tot urban sport. Sportopleidingen krijgen vorm in afstemming met het netwerk van lokale aanbieders en hun maatschappelijke partners, dicht op lokale vragen en mogelijkheden. De kracht van sport en bewegen als sleutel juist voor groepen die minder kansen hebben zelf plannen te realiseren.

In 2033 is sport minder conservatief, minder wit en minder het domein van mannen alleen (6). Door de Me Too-beweging, de One Love band-beweging is de roep om een toegankelijke en tolerante inclusieve sportcultuur verstaan. Samenwerking met andere domeinen in de aanpak van complexe vraagstukken als bijvoorbeeld armoede, leefstijl, preventie van ziekte, depressie, eenzaamheid heeft de sport veranderd. Met als resultaat grotere betrokkenheid en sterkere verbinding met de omgeving.

Ad. 2. Rolmodellen uit de sport verbinden nieuwe groepen
Waar sport geworteld is in haar omgeving bereikt ze mensen en past het aanbod. Geholpen door rolmodellen, succesvolle sporters die voorbeelden zijn in die omgeving. Opvallend vaak is de derde generatie migranten een versneller van vernieuwing. Soms met eigen stichtingen, meestal met een brede oriëntatie: niet alleen presteren in de sport, ook iets doen voor de eigen gemeenschap. Het is van maatschappelijk belang dat kwetsbare mensen op deze manier vertrouwen ontwikkelen en verbinding ervaren in hun gemeenschap. Het helpt vertrouwen te ontwikkelen en bevordert meedoen aan de samenleving. Steeds vaker is het terrein waar jonge mensen sporten niet perse het sportveld en zijn e-sports, dance, rap en urban sport populair. Minder strak en eenvoudig online toegankelijk en anno 2033 niet meer weg te denken. Jongeren nemen niet meer vanzelfsprekend deel aan organisaties met strakke keurslijven en ‘vrijwillige’ verplichtingen, zij identificeren zich met succesvolle rolmodellen.

Ad. 3. Professionaliseren voor sportieve én persoonlijke ontwikkeling
Werkwijzen en trainingsmethoden van sportvrijwilligers zitten in hun hoofden, handen en harten, bedoelingen worden vooral mondeling overgedragen. Nu sport, anno 2033 samenwerkt met onderwijs, zorg en welzijnswerk is het gesprek over wat er moet gebeuren en wie wat doet cruciaal. Samen trekt men lering uit wat men aantreft en al doende bereikt. Gezamenlijk kijkt men wat er nodig is en hoe dat zo pragmatisch mogelijk met lokale inzet bereikt kan worden. In het netwerk leer je wat daar nodig en mogelijk is, deze praktijken verbinden mensen met verschillende expertise aan elkaar en hun omgeving. Samenwerken aan lastige vraagstukken is de sleutelexpertise van 2033.

Deze samenwerking is een soort lokale school voor betrokkenen, vrijwilligers en professionals. De samenwerking in het netwerk rondom lokale vraagstukken levert oplossingen doordat verschillende invalshoeken en ervaringen samenkomen. Ervaring uit verenigingen, stichtingen en anders georganiseerde sport met thema’s als: leden- en vrijwilligersbinding, besturen en ledenbetrokkenheid, communicatie in de vereniging worden uitgewisseld. Hier wordt geleerd in een peer-to-peer systeem, dat bloeit op lokale kracht en niet op standaardisatie. Deze lokale kennisontwikkeling krijgt civiel erkenning door erkenning van de verworven samenwerkingsvaardigheden bij lastige vraagstukken. Die erkenning heeft ook waarde in de wereld van betaald werk. Ook jongeren kunnen hun maatschappelijke diensttijd vervullen in deze lerende lokale netwerken. Het plezier als zij ervaren als zij bijdragen zorgt ervoor dat ze lekker in hun vel zitten en waardevol zijn voor hun omgeving.

Sport is een fantastisch bindmiddel waarbij iedereen zich uitgenodigd en veilig moet voelen. Sport en bewegen geeft veerkracht door verbinding en ontmoeting, vertrouwen door mee te doen en samen plezier te beleven. Andere sectoren waarderen de kracht van sport. Deze aandacht kan de sport benutten voor samenwerking zonder haar glans te verliezen. De traditionele focus op sporttechniek om verder, hoger, sneller en sterker te worden wordt in de samenwerking persoonlijker, diverser, inclusiever, breder en socialer. Sport helpt je te leren leven!

Marian ter Haar heeft bijna twintig jaar gewerkt bij Kenniscentrum Sport en Bewegen en haar voorgangers. Ze werkte aan kennisontwikkeling over de waarde van sport en bewegen als middel in samenwerking rondom preventie, gezondheid, participatie, re-integratie en sociale cohesie. Zij is in 2014 gepromoveerd op hoe gemeenschappelijkheid ontstaat in samenwerking aan complexe vraagstukken. Sinds december 2022 geniet zij pensioen, en is onder meer actief als lid van de Raad van Toezicht bij SportUtrecht en NIVM, en lid van de wetenschappelijke adviesraad van NWO-project: Re/Presenting Europe, onder meer Arenas of Belonging: Sport Heroes as Models of Aspiration, Inspiration, and Participation. Ook is zij ambassadeur van 'Boksend Opvoeden'.