Tussen psychologie en voetbal gaapt nog steeds een kloof

door: Peter Siebesma

Mentale vaardigheden verhogen in voetbal het prestatieniveau. Op topniveau geven ze vaak de doorslag! Clarence Seedorff, Giovanni van Bronckhorst, Danny Blind en Erwin Koeman hebben in deze bewoording het belang van mentale processen in voetbal aangegeven. Toch geven deze doorgewinterde spelers toe dat het mentale in de praktijk onvoldoende aandacht krijgt. Ze hebben hier een verklaring voor: er missen goede methodieken om die vaardigheden over te brengen. Tussen psychologie en voetbal gaapt nog steeds een kloof.

Het is een merkwaardige constatering. In een bedrijf waar miljoenen omgaan zijn geen geschikte methoden beschikbaar? Als je vindt dat het mentale er echt toe doet, dan investeer je daar toch in?

De voetbalwereld lijkt op de goede weg. Het taboe is doorbroken, sportpsychologen worden meer en meer bij het spel betrokken. Of toch niet? Hoe wordt tegen het mentale aangekeken? Is het iets om ‘spelenderwijs’ te leren? Gaat het om wedstrijdmentaliteit die groeit met de jaren? Of draait het om vaardigheden die je gewoon kunt trainen? En hoe dan?

Een andere vraag is hoe je kennis overdraagt. Wie zijn kennisdragers? Is het voldoende dat trainers beschikken over kennis van een sportpsycholoog? Wat moet een trainer zelf kunnen? En hoe krijg je het bij profspelers uiteindelijk tussen de oren? In een recent gesprekje met vertegenwoordigers van FC Cambuur werd me te verstaan gegeven: de meeste spelers lezen niet, zeker niet als het over zo’n lastig onderwerp gaat.

Verlegenheid met het mentale
In voetbalanalyses worden aan het mentale maar weinig woorden gewijd. Het lijkt me een mix van onkunde en ongemak. Praten over het mentale gebeurt vaak in een wat lacherige sfeer met verwijzing naar ‘iets waar je geen zinnig woord over kunt zeggen’. Onkunde maar ook niet weten wat je ermee aan moet: ik noem het maar verlegenheid met het mentale. Incidenteel wordt het mentale aangeroerd. Het gaat dan over ‘er helemaal voor gaan’ of ‘het zat deze keer niet helemaal lekker tussen de oren’. Daar moet je het mee doen.

Ik denk dat we hiermee het probleem wel te pakken hebben. Het mentale is wat minder taboe geworden, de sportpsycholoog heeft ook af en toe een voetbalklus te klaren. Veel trainers staan open voor het mentale maar spelers worden niet of nauwelijks in mentale vaardigheden getraind. Het staat als resultaat in schril contrast met wat topspelers erover zeggen: het mentale geeft vaak de doorslag! Als dat echt zo is dan laat de voetbalwereld wel erg veel rendement liggen.

Het derde elftal
Net als in iedere sport komen voetballers voortdurend mentale valkuilen tegen. Om daar niet steeds in te trappen moet je ze eerst leren kennen. Zo ontstond het idee voor mijn boek Het derde elftal. Mentale problemen heb ik als elf spelers op het veld gezet. Ze spelen elke wedstrijd als derde elftal mee en zetten de werkelijke spelers regelmatig de voet dwars. Eén van hen is Johnny Faraway. Hij representeert het mentale effect van spelen in een uitwedstrijd. Steven Spitfire confronteert spelers met hun gebrekkige beheersing van felle emoties. Of neem Sandy Simon, die een heel team als los zand uit elkaar kan laten vallen. Zo vertegenwoordigt iedere speler een specifiek mentaal gebied.

Het boek laat zien wie je mentale tegenstanders zijn. Op het veld wil je de confrontatie vaak liever niet aan. Mentale problemen? Die heb ik niet. Ontkenning betekent niet leren kennen. Als je over de spelers van het derde elftal leest is die confrontatie wat minder direct. Alleen de kennismaking met het derde elftal werpt daarom al z’n vruchten af. Ik laat daarbij ook zien hoe je van de elf mentale spelers kunt winnen.

Fysiek en mentaal gelijkwaardig
In Het derde elftal kom ik uit op een andere dan de traditionele manier om sportgerichte vaardigheden in te delen. In plaats van het mentale als vierde (rest)groep naast het fysieke, technische en tactische, kies ik voor een indeling in fysieke en mentale vaardigheden in gelijkwaardige verhouding. Beide kun je vervolgens indelen in conditionele, technische en tactische vaardigheden. Conditioneel mentale vaardigheden hebben te maken met mentale conditie (zelfvertrouwen, motivatie, concentratie). Technisch mentale vaardigheden gaan over mentale technieken die je kunt trainen. Tactisch mentale vaardigheden gaan een stap verder. Daarin worden meerdere technieken tot een tactisch concept gecombineerd.

Deze indeling laat ook zien hoe je op verschillend niveau het mentale in je spel kunt betrekken. Je kunt je beperken tot het werken aan een goede mentale conditie. Ga je een stap verder dan kun je je trainen in mentale technieken. Je leert daarmee beter grip krijgen op mentale situaties die je anders ontglippen. Het is wel overstappen naar een ander soort training dan waar je als voetballer aan gewend bent. Hoe meer het vanaf de jeugdtraining als volwaardig onderdeel wordt meegenomen, hoe lager die drempel zal zijn.

Het mentale op het hoogste niveau toepassen doe je door tactisch mentale concepten te ontwikkelen en te gebruiken. Je hebt daarmee een krachtig mentaal wapen in handen. Als voorbeeld werk ik in het boek een aantal vaardigheden uit. In de praktijk zullen spelers in staat zijn hun eigen varianten te ontwikkelen.

De kloof overbruggen
Beschikbare kennis en methoden zijn het probleem niet. Wel de bereidheid om deze kennis werkelijk aan spelers over te dragen. Het derde elftal heb ik geschreven om die overdracht te bevorderen. Het is laagdrempelig en speels geschreven en is bedoeld om spelers nieuwsgierig te maken. Het boek is weliswaar op voetbal gericht maar laat zich probleemloos vertalen naar alle andere sporten.

Het derde elftal kan spelers enthousiast maken om met het mentale aan de slag te gaan. Iedere speler en voetballiefhebber zal met het boek de mentale tackles van het derde elftal in life wedstrijden leren ontdekken. Met die kennis kun je een wedstrijdanalyse maken in termen van mentale obstakels en vaardigheden. Voetballend Nederland kan er ook voor kiezen om alles te blijven concentreren op de traditionele fysieke vaardigheden en het mentale te blijven zien als onderdeel van persoonlijke groei. Wijsheid komt met de jaren, nietwaar? Het is alleen jammer dat je daarmee blijft verliezen van de spelers van het derde elftal. Dat is in alle opzichten een verloren strijd.

Peter Siebesma is psycholoog en werkte als klinisch ontwikkelingspsycholoog en later als directeur-bestuurder in de gezondheidszorg. Hij is auteur van 'Het derde elftal', zie ook hier. Op deze website schrijft hij regelmatig analyses van voetbalwedstrijden binnen eredivisie en elders, bezien door de mentale bril van Het derde elftal. Nieuwe commentaren kondigt hij aan op Twitter.