Sport zuiver

door: Gerke Berenschot

Zodra geld, macht of competitie een rol speelt, ligt het risico van corruptie op de loer. Ook sport ontkomt niet aan deze realiteit. Wereldwijd gaan miljarden euro’s om in de sport en het (financieel) belang van sport in de samenleving neemt nog ieder jaar toe. Daarnaast beoefenen miljoenen mensen hun sport op lokaal niveau, volgen wedstrijden in het stadion of via de media. Deze hoge participatiegraad beïnvloedt de lokale economie, politiek en cultuur. Het onderstreept tevens het belang van sport op lokaal niveau voor de jeugd, gezondheid en daarmee de samenleving in zijn geheel.

Sponsorcontracten, televisierechten en grote infrastructurele projecten hebben van sportevenementen een lucratieve business gemaakt. Alleen al voor de uitzendrechten van de olympische cyclus 2005-2008 heeft het IOC $ 2,57 miljard (50% van totale inkomsten) mogen ontvangen. [1] Voor de periode 2009-2012 verwacht het IOC dat deze inkomsten zullen stijgen tot $ 3,9 miljard. De Europese Commissie haalde in haar Witboek Sport van 2007 een onderzoek aan dat stelde dat sport ‘generated value-added of 407 billion euros in 2004, accounting for 3.7% of EU GDP, and employment for 15 million people or 5.4% of the labour force.’ [2]

Vanwege de financiële belangen is het voor veel partijen interessant bij sport betrokken te zijn, bijvoorbeeld door grote sportevenementen binnen te halen. Gezien de (onoverzichtelijk) grote aantallen verschillende actoren bij grote sportevenementen en het kleine aantal real decision makers is automatisch het risico van corruptie aanwezig.

De essentie van sport op hoog niveau betreft het competitie-element. Belangen zijn onverdeeld groot als er maar één partij de winnaar kan zijn. Dit kan leiden tot beïnvloeding van wedstrijden omdat men bijvoorbeeld kampioen wil worden. Daarnaast maakt het element van competitie - en daarmee een onbekende uitslag - sport interessant voor de kansspelindustrie. Sport is daarmee ook kwetsbaar voor beïnvloeding van wedstrijden omdat er grote bedragen kunnen worden verdiend als de uitslag van te voren al in kleine kring bekend is.

Beïnvloeding bestuurders, beïnvloeding uitslagen
Er moet een onderscheid gemaakt worden tussen verschillende factoren die de integriteit van sport bedreigen. Enerzijds bestaat er een kwetsbaarheid op bestuurlijk en organisatorisch niveau, anderzijds kan er sprake zijn van directe beïnvloeding van sportwedstrijden op het sportveld. Voorbeelden van bestuurlijke kwetsbaarheid zijn de toekenning van de Olympische Spelen aan Salt Lake City door het IOC en de FIFA WK voetbal 2018 en 2022.
De Italiaans, Griekse, Turkse, Belgische, Duitse en Finse voetbalcompetities hebben allen recent grote match-fixing schandalen gekend. Maar ook in het cricket [3], handbal [4] en tennis is match (of spot-)fixing geen onbekend fenomeen. Gevoelig voor match-fixing zijn juryleden, scheidsrechters, trainers en sporters die misbruik kunnen maken van hun positie voor persoonlijk gewin.

Olympische waarden
In beginsel wil iedereen dat sport eerlijk is. Het Olympisch Handvest begint haar Fundamental Principles met ‘Olympism seeks to create a way of life based on (…) the educational value of good example and respect for universal fundamental ethical principles.’ Aanbeveling 41 van het XIII Olympisch Congres 2009 stelt: ‘All members of the Olympic Movement must always demonstrate integrity, accountability and transparency, as well as the highest level of management skills.’

De olympische waarden die de sport vooropstelt staan echter in schril contrast met de reeks schandalen die de sportwereld de afgelopen jaren heeft gekend. Niet voor niets waarschuwt ook de voorzitter van het IOC, Jacques Rogge, in een open brief van 1 maart 2011 aan The Independent voor match-fixing. Hij noemt dit momenteel zelfs de grootste bedreiging voor de sport en stelt dat ‘the potential for corruption is at an all-time high.’ Gezien de hechte relatie tussen sportbestuur, politiek, media en sponsoren is het risico van belangenverstrengeling groot. De sport blijft voor die verstrengeling kwetsbaar zolang er onvoldoende aandacht is voor een zorgvuldige borging van transparantie en van integriteit. Transparantie en integriteit in de sport zijn dan ook zeer actuele onderwerpen.

Transparency International
De organisatie Transparency International (TI) is in 1993 opgericht. TI is een non-gouvernementele organisatie (ngo) en heeft corruptiebestrijding en bevordering van integriteit in combinatie met het streven naar transparantie hoog in het vaandel. Corruptie wordt gedefinieerd als misbruik van toevertrouwde macht voor persoonlijk gewin. Het vormt het grootste obstakel voor de economische en sociale ontwikkeling over de gehele wereld.
Vanwege het grote belang van sport voor de samenleving en gezien de terugkerende schandalen in de sport heeft Transparency International ook haar focus gericht op sport. Gezien het globale karakter van sportbeoefening plaatst dat TI bij uitstek in een positie om de aandacht te richten op corruptie in de (internationale) sport. TI heeft immers in meer dan 90 landen zogenaamde national chapters die zich op nationaal niveau autonoom inzetten om integriteit van bestuur te bevorderen. Het hoofdkantoor gevestigd in Berlijn kan hierbij faciliteren en coördinerend optreden.

TI initiatieven op gebied van sport
TI heeft een International Working Group on Sports. De leden van deze werkgroep hebben kennis van sport en koppelen die aan de kennis van TI op het gebied van corruptiebestrijding en integriteitsbevordering. Het afgelopen jaar stelde Sylvia Schenk, de TI Senior Advisor Sport, onder meer het rapport ‘Safe Hands’ op [5] met daarin aanbevelingen voor hervormingen binnen de FIFA. Op initiatief van TI-UK werd een bijdrage opgesteld voor de governance review van de International Cricket Council (ICC). [6] Een aantal belangrijke aanbevelingen uit beide bijdragen is van toepassing op de gehele sportwereld, zoals:

- onderzoek noodzakelijk naar ‘best practices’ in governance én onderzoek naar anticorruptie initiatieven buiten sport. Gebruik de resultaten als referentiepunt voor het opzetten en/of de bestendiging van anticorruptie initiatieven binnen sport;
- pas goede klokkenluidersprocedures toe. Deze moeten bekend zijn bij en toegankelijk voor alle belanghebbende partijen in sport met informatie over integriteitsinbreuken. De procedure moet vertrouwelijk zijn en adequate bescherming bieden aan de klokkenluider;
- versterk de betrokkenheid van alle verschillende stakeholders, zoals supporters, atleten, coaches, sponsoren, overheid en de media. De geloofwaardigheid van de sport is afhankelijk van de betrokkenheid van de verschillende belanghebbende partijen: deze partijen hebben echter momenteel maar een beperkte (of geen) stem in het bestuur van de sport.

Integriteit in de Nederlandse sport
De strijd tegen corruptie en voor meer integriteit is natuurlijk niet nieuw. Binnen de Nederlandse sportwereld is hierop geanticipeerd en zijn de afgelopen jaren verschillende initiatieven genomen om de integriteit in de sport te bevorderen. In 2005 werd op voorstel van sportkoepel NOC*NSF de Commissie Goed Sportbestuur aangesteld. Voorgezeten door Jan Loorbach resulteerde dit in ’13 Aanbevelingen voor Goed Sportbestuur’. De KNVB zette met het oog op de risico’s van corruptie in voetbal een integriteitseenheid op. Ook ondersteunen sportkoepel NOC*NSF en het Ministerie van VWS bestaande initiatieven op het gebied van integriteit en ontwikkelen zij daarnaast nieuw beleid.

Omdat de Nederlandse sportwereld recent geen grote schandalen heeft gekend, kan dit de indruk wekken dat de Nederlandse sport mede door deze maatregelen op zichzelf gezien volledig zuiver zou zijn. Dit sluit aan bij de meer algemene opvatting dat in Nederland de risico’s van corruptie verwaarloosbaar zouden zijn ten opzichte van andere landen. Dat is echter een misvatting. De Bouwfraude, de Klimopzaak en onlangs de provincie Noord-Holland illustreren dat ook Nederland niet vrij is van corruptie. Dit risico geldt ook voor de sport. Gijs de Jong (Manager Competitiezaken KNVB) meldt naar aanleiding van de integriteitseenheid van de KNVB dat ‘het is naïef te veronderstellen dat er hier geen wedstrijden zouden kunnen worden beïnvloed.’ [7]

Aandacht voor integriteit blijft noodzakelijk
Hoewel door belangrijke partijen in de Nederlandse sport reeds goede stappen zijn gezet naar integriteitsbevordering blijft TI-NL voorstander van voorstellen om structureel aandacht te blijven besteden aan corruptiebestrijding. Voor een versterking van de initiatieven zijn verschillende redenen te noemen.
 
- Strategie voor de Olympische Spelen 2028
Sportbonden, gemeenten, provincies en de nationale overheid zijn bijzonder actief om in de aanloop naar de Olympische Spelen 2028 meerdere grote internationale sportevenementen naar Nederland te halen. De bid-procedure en organisatiefase van evenementen zijn bijzonder vatbaar voor corruptie. In dit verband presenteert The Global Reporting Initiative (GRI) op 24 januari 2012 de Event Organizers Sector Supplement (EOSS) voor de Reporting Guidelines. [8] EOSS is specifiek gericht op de organisatie van grootschalige evenementen. Het stelt criteria op voor transparantie en integriteit gedurende de bidprocedure, maar ook criteria voor integer en verantwoordelijk bestuur gedurende de organisatiefase van het evenement.

- Sport heeft per definitie een internationale component
Zodra men het nationale niveau ontstijgt, komt men in het internationale speelveld. Het is dan in het belang van de Nederlandse sport (atleten en event-bidding) essentieel dat integriteit niet alleen binnen de Nederlandse sport wordt geborgd. De verschillende Nederlandse stakeholders (sportbonden, sporters, sponsoren) hebben daarmee ook internationaal een belangrijke verantwoordelijkheid.

- Er zijn nog onbenoemde risicogebieden
Er ontbreekt bijvoorbeeld een adequate klokkenluidersregeling voor de gehele sport en al haar stakeholders om (vroegtijdig en in vertrouwen) misstanden te kunnen melden. Evenzeer is er (nog) niet of nauwelijks voorlichting voor de atleten betreffende match-fixing.

Transparant bestuur, gecoördineerde aanpak?
Sport is belangrijk. Wereldwijd, maar ook op nationaal (en lokaal) niveau. Een gebrek aan integriteit in de sport vormt een bedreiging die raakt aan de kern van sport: fair play, integriteit en wederzijds respect. Wil sport zoals vroeger een voorbeeldfunctie voor de maatschappij blijven vervullen dan is het noodzakelijk om de integriteit van sport te beschermen en met transparant beleid het vertrouwen te herwinnen. Organisaties met een transparant bestuur stimuleren toegankelijkheid en het afleggen van rekenschap. Een dergelijk bestuur heeft niet alleen een positief effect op de reputatie van de organisatie, het heeft ook een afschrikwekkend effect voor diegenen die uit zijn op corruptie. Daarnaast zorgt transparant bestuur voor een grotere binding met alle relevante stakeholders in de sport. Een gecoördineerde aanpak door alle relevante stakeholders – die niet beperkt blijft tot de afzonderlijke stakeholders - biedt nieuwe kansen op effectieve integriteitsbevordering.

Gezien het groot aantal belanghebbenden bij een integere sportbeoefening is het belangrijk om met een zo breed mogelijke vertegenwoordiging uit de maatschappij te discussiëren over hoe de sport ook op lange termijn veilig, transparant en integer kan blijven. Op 16 februari 2012 organiseert Transparency International Nederland in samenwerking met sportkoepel NOC*NSF in het Hotel en Congrescentrum te Papendal daartoe de conferentie: ‘Integriteit in de Sport’.

Voor een zuivere sport.

Noten:
1. IOC Marketing Media Guide 2008, pag. 4
2. EC Witboek Sport, 11 juli 2007, pag. 11
3. The Guardian, 3 november 2011, editorial ‘Cricket corruption: umpire’s ruling’
4. European Handball Federation, ‘EHF Arbitration Tribunal takes final decision in prominent case’, EHF Official Statement, 31 juli 2009
5. Persbericht Transparency International, 16 augustus 2011
6. Persbericht Transparency International, 12 december 2011
7. De Telegraaf, 2 augustus 2011
8. Zie hier

Gerke Berenschot (LL.M) is jurist, afgestudeerd aan de Universiteit Maastricht met specialisatie Internationaal Recht met de aantekening ‘Human Rights’. De Vereniging voor Sport en Recht kende aan zijn afstudeerscriptie ‘Schendt dopingbestrijding mensenrechten?’ de Prof. Mr. N.J.P. Giltay Veth Scriptieprijs 2010 toe.
Daarnaast is hij bestuurslid van Transparency international Nederland (TI-NL). In deze hoedanigheid is hij ook betrokken bij de TI International Working Group on Sports. Transparency International (TI) is de civil society beweging ter bestrijding van corruptie en de bevordering van integriteit in bestuur. Voor meer informatie: www.transparency.nl