Scorend vermogen vergroten door mentale training

door: Peter Siebesma

In deze column ga ik in op de vraag hoe je het scorend vermogen van veld- of zaalsporters door mentale training kunt verbeteren. Daarbij moet ik eerst het volgend even kwijt. Mentale technieken zijn geen kant-en-klare kunstjes. Ze kunnen alleen met succes worden toegepast vanuit kennis over en inzicht in de wijze waarop mentale kracht iets toevoegt wat je alleen met fysieke training niet kunt bereiken. Mijn boek ‘Het derde elftal’ kan hiertoe voor sporters een welkome introductie zijn.

In de mentale techniek die ik ga toelichten neem ik de doelrijpe kans als uitgangspunt. Het is een situatie waarin de zaal- of veldspeler meteen kan scoren of dit kan doen na nog een enkele spel- of passeerbeweging. Iedere sport is gebaat bij spelers met groot scorend vermogen. Die zijn letterlijk en figuurlijk goud waard. Spitsen weten hoe belangrijk zij zijn voor het team. Dat geeft ook vaak druk en spanning bij doelrijpe kansen. Alleen dit mentale aspect vereist van mental coaches al de nodige aandacht. Ik laat het hier echter buiten beschouwing.

Alle elementen van een complexe handeling correct uitvoeren in korte tijd
Verzilveren van een doelrijpe kans is lastig omdat het een complexe handeling is. Om een bepaalde vaardigheid te leren, moet je die vaak eerst reduceren tot basisonderdelen en die apart gaan oefenen.

In sporttraining gebeurt dat met baltechnische en tactische vaardigheden. Bij het verzilveren van een doelrijpe kans gaat de aandacht uit naar vier stappen: het goed aannemen van de bal, het observeren van de spelsituatie (waar en hoe staan spelers in het doelgebied opgesteld; waar staat de doelman), het bepalen van de schotrichting en tenslotte het zuiver inschieten. Soms zijn er meer stappen nodig, zoals een extra spel-of passeerbeweging maken. Elk onderdeel is vaak weer uit meer elementen samengesteld.

Daarnaast moet het allemaal ook snel gebeuren. In de praktijk is het daarom vaak kiezen uit twee kwaden: of snelle actie die ten koste gaat van aandacht voor alle genoemde stappen. Of je bent op alle stappen geconcentreerd maar het duurt te lang. Topspitsen kunnen snelheid combineren met concentratie en aandacht voor álle gebieden. Maar ook zij zijn altijd bezig om snelheid en scherpte nog beter op elkaar af te stemmen.

Concentratie op de vier of vijf stappen kun je je voorstellen als verschillende brandpunten. In een doelrijpe situatie moet je die zó dicht bij elkaar brengen dat ze in een split second kunnen worden overzien. Het scoren wordt daarmee één afgestemde snelle, intuïtieve handeling. Door eerst de verschillende stappen/onderdelen in een trainingssituatie te oefenen (zonder tijdsdruk) zal de exactheid in de uitvoering bewaard blijven in de uiteindelijke totaalactie.

Fysieke én mentale stappen in dezelfde complexe handeling
Het uitvoeren van de vier, vijf vereiste stappen in een fractie van een seconde is des te moeilijker omdat het zowel motorische alsook mentale activiteiten betreft. Je kunt er voor kiezen om het trainen van de genoemde stappen in een doelrijpe situatie gewoon in de zaal of op het veld te doen. Dat kan prima, je doet dat door een doelrijpe situatie in scène te zetten en de speler gelegenheid te geven om rustig de diverse stappen na te laten lopen; geleidelijk aan kun je van hem vragen die stappen in sneller tempo af te wikkelen. Zo’n trainingsvorm zal alleen al effectief kunnen zijn. Toch moet de speler hierin meteen het fysieke met het mentale integreren. Eerst het mentale aandeel apart trainen levert meer rendement op. Met die trainingsvorm kun je bovendien tot grotere mentale snelheid komen.

In hoofdlijnen komt het erop neer dat je in een aantal trainingssessies in een rustige situatie via visualisatie de genoemde afzonderlijke stappen één voor één doorloopt. Het tempo voer je geleidelijk aan verder op met behoud van precisie. Uiteindelijk kom je zo tot een grotere concentratieverdichting. Daarin breng je de eerder genoemde brandpunten zo dicht mogelijk bij elkaar zodat je ze in een split second maar wel allemaal even scherp kunt overzien. Wat je hiermee bereikt is ‘slechts’ gevisualiseerde uitvoering maar je traint hiermee de vereiste snelheid en afstemming van concentratie wel degelijk!

Vervolgens stap je met deze vaardigheid over naar de genoemde veldtraining waarin je eveneens begint om de diverse stappen eerst rustig en zorgvuldig uit te voeren, maar nu ook fysiek. Ook hier voer je geleidelijk aan het tempo op. Je kunt er ook voor kiezen om mentale en veld/zaal-trainingen met elkaar af te wisselen.

Rol mental coaches
Mental coaches kunnen met de hier aangereikte basiselementen in overleg met de sporter tot nadere afspraken komen en hun techniek verder handen en voeten geven. Daarbij kan gebruik van een anker worden overwogen om inbedding van de techniek in de praktijk nog meer te ondersteunen. Iedere mental coach kent deze techniek en kan de sporter assisteren in de toepassing ervan. Ook hier geldt: alles begint met de overtuiging dat mentale training meerwaarde heeft. Vanuit overtuiging, kennis en inzicht volgt de methodiek dan vanzelf.

Tenslotte nog dit. Het is zinvol om resultaten van mentale training te kwantificeren om daarmee hun werking te toetsen. Over mentale aspecten in de sport moet je niet speculeren, het is beter om resultaten door onderzoek aan te tonen of te weerleggen. Verbetering van scorend vermogen met een techniek vanuit de geschetste grondprincipes is op individueel niveau goed te meten door het scoringspercentage over een vergelijkbare periode (bijvoorbeeld een jaar) voor en na de mentale training te vergelijken.

Peter Siebesma is psycholoog en werkte als klinisch ontwikkelingspsycholoog en later als directeur-bestuurder in de gezondheidszorg. Hij is auteur van 'Het derde elftal', zie ook hier. Op deze website schrijft hij regelmatig analyses van voetbalwedstrijden binnen eredivisie en elders, bezien door de mentale bril van Het derde elftal. Nieuwe commentaren kondigt hij aan op Twitter.